Ómögulegt að koma algjörlega í veg fyrir strok
Karl Steinar Óskarsson, deildarstjóri hjá fiskeldisdeild Matvælastofnunar (MAST), segist skilja af hverju almenningur verður hissa þegar fréttir berast af stroki eldisfisks úr landeldisstöðvum sem oft er talað um sem lokuð kerfi.
„Fólk þarf hins vegar að átta sig á því að þessar fiskeldisstöðvar taka inn mikið vatn sem þær þurfa að skila út aftur,“ segir Karl. „Það er engin landeldisstöð þannig að það fari engin fráveita frá þeim út í sjó eða vatn. Því er alltaf möguleiki á því að fiskur geti strokið, en til þess að það geti orðið þurfa að koma til mannleg mistök eða bilun.
Í lögum eru kröfur um að landeldisstöðvarnar komi sér upp tvöföldum vörnum gegn stroki. Þá er gert ráð fyrir vörnum við kerin og öðrum vörnum í fráveitunni. Í flestum tilfellum eru þetta sigti eða net sem eiga að grípa minnstu fiskana í kerinu hverju sinni. Margar landeldisstöðvar eru með svokallaðar tromlusíur til að taka fóðurleifar og skít úr fráveitunni. Ef þær bila eða það þarf að slökkva á þeim vegna viðhalds þarf að vera aukavörn í fráflæðinu.
Eldri stöðvar eru margar með svokallaðar settjarnir til að grípa set og fóðurleifar og er krafa um að þar séu jafnframt varnir gegn stroki. Nýlega var tilkynnt um að fiskur hefði sloppið út í settjörn í fiskeldisstöð fyrir norðan, en vegna þess að þar eru svo góðar strokvarnir tel ég nánast útilokað að fiskurinn hafi komist eitthvað lengra,“ segir Karl. Hann bendir á að áður fyrr hafi verið talað um slysasleppingar, en eftir að orðafarinu var breytt í lögum tali MAST alltaf um strok í þessu samhengi.
Mismikil áhætta fyrir umhverfið
Samkvæmt Karli geta margar ástæður legið að bakið því að fiskur sleppur úr landeldi. Aðspurður segir hann að mannleg mistök geti birst í því að starfsmaður opnar fyrir ranga lögn þegar fiski er dælt milli húsa. Hvað bilun varðar geta ristar bognað eða brotnað vegna álags eða slits. Eitt umfangsmesta strokið varð þegar seiðum var dælt úr landeldisstöð í skip sem átti að flytja þau í sjókvíar. Þar var barki sem gaf sig og mörg þúsund sjógönguhæf seiði fóru í hafið.
Karl segir að stofnunin líti alvarlegum augum á hvert atvik þar sem fiskar strjúka úr eldi. Áhættan fyrir umhverfið er samt ekki alltaf mjög mikil og nefnir hann í því samhengi að bleikja sem sleppur úr ferskvatni er mjög líkleg til að drepast þegar hún fer í fullsaltan sjó. Eins eigi yngstu laxaseiðin erfitt með að lifa af strok.
„Aftur á móti ef laxaseiðin eru orðin sjógöngufær geta þau komið sér í burtu, en þau þurfa að ná kynþroska til að valda skaða. Að okkar mati er mesta áhættan ef fiskur sem er nálægt því að verða kynþroska sleppur. Ég man ekki til þess að fullorðinn fiskur hafi sloppið úr landeldi, en það hefur oft gerst í sjókvíaeldi. Okkar reynsla er sú að fiskurinn er ekki markvisst að reyna að strjúka, enda fær hann mat í fiskeldinu. Ef hann er hins vegar orðinn kynþroska og er í sjóvatni þá er alveg klárt mál að hann leitar leiða til að komast út til þess að komast í ferskvatn. Eins eru kynþroska hængar ekki félagslyndir,“ segir Karl.
Skylda að tilkynna strok
„Öllum fyrirtækjum ber að tilkynna strok verði þess vart og er okkar hlutverk að rannsaka hvað fór úrskeiðis. Hluti af þeirri rannsókn er að fara í gegnum viðbragðið og kanna hvort starfsfólk hafi verið þjálfað eins og lög gera ráð fyrir. Þetta er ekki endilega til þess að finna sökudólga, heldur til þess að hægt sé að læra af reynslunni og miðla til annarra fyrirtækja. Við gerum þá kröfu að fyrirtæki tryggi með úrbótum að svona atvik geti ekki endurtekið sig. Með réttum vinnubrögðum er hægt að lágmarka áhættuna mjög mikið, en það er hins vegar ómögulegt að fullyrða að fiskur geti aldrei strokið.
Hjá fyrirtækjunum er ákveðin viðbragðsáætlun sem á að fara í gang þegar fiskur sleppur, og partur af því er að reyna að endurheimta eins og hægt er með netum eða háfum. Eins þarf að tryggja búnað og loka öllum mögulegum leiðum út úr stöðinni til að koma í veg fyrir frekara strok. Þá eiga fyrirtækin að tilkynna okkur hjá MAST um strok, ásamt Fiskistofu, nærliggjandi sveitarfélögum og veiðifélögum.
Samkvæmt lögunum sem eru í gildi í dag er ekki hægt að sekta fyrirtækin fyrir að missa fisk, en það er hægt að beita sektum ef þau tilkynna ekki um strok.
Ef eitthvað er að í verklagi eða búnaði og við förum fram á úrbætur sem eru ekki framkvæmdar þá getum við eftir ákveðið ferli lagt á dagsektir, eða látið framkvæma úrbætur á kostnað rekstrarleyfishafa,“ segir Karl.
