Fordson F – Fyrirmynd dráttarvéla 20. aldar
Á Búsáhaldasýningunni sem haldin var í Reykjavík árið 1921 stóð dráttarvél með nafni sem einhverjum sýningargestum kom kunnuglega fyrir sjónir – Fordson.
Árið 1915 hafði orðið til fyrirtækið Henry Ford & Son skilið frá Ford Motor Company, í því skyni að hanna og dráttarvél án afskipta hluthafa Ford-kompanísins. Draumur Fords var að smíða dráttarvél sem að stærð og verði hentaði sem flestum bændum og við smíðina skyldi beitt tækni sem vel hafði reynst við bílasmíðina – að smíða vélarnar á færibandi. Til varð dráttarvél sem fékk nafnið Fordson F. Fréttir af henni bárust brátt til Íslands og umboðsmaður Ford hérlendis, Páll Stefánsson frá Þverá, hóf að kynna hina nýju dráttarvél. Búnaðarfélagsmenn urðu strax spenntir og höfðu spurst fyrir um dráttarvélina hjá Páli þegar vorið 1917. Svo virðist sem svar við þeirri fyrirspurn hafi dregist. (Sjá nánar í bókinni Frá hestum til hestafla, bls. 101-106).
Fátt bendir til þess að gesti Búsáhaldasýningarinnar 1921 hafi rennt grun í að þar stæði dráttarvél sem ætti eftir að verða ein helsta fyrirmynd dráttarvélasmiða um komandi áratugi. Í mörgu tilliti braut hún í bág við eldri gerðir dráttarvéla og boðaði nýja tíð. Enn síður vissu þeir að maður að nafni Harry Ferguson væri að vinna með hugmynd að tæknibúnaði sem félli að Fordson-vélinni og ætti eftir að breyta heimsmynd vélplægingamanna.
Það fer ekki mörgum sögum af Fordson-dráttarvélinni fyrst eftir að Búsáhaldasýningunni lauk. Hún hvarf þaðan jafn hljóðlega og hún kom. Við hana skorti verkfæri og þannig er dráttarvél gagnslítil. Þjóðsagan segir að vélin hafi staðið ónotuð í Reykjavík um 5-6 ára skeið og að enginn hafi eftir henni spurt. Þá brá Páll Stefánsson á það ráð að gefa dráttarvélina vini sínum, Halldóri skólastjóra á Hvanneyri, þar sem hún enn er til. „Gerði hann það af gömlum og góðum kunningsskap við mig og velvild á íslenskum landbúnaði“, skrifaði Halldór í rækilegri greinargerð sinni um reynslu af dráttarvélinni. Þar sagði einnig m.a.:
„Dráttarvjelin hefur reynst mjer prýðilega. Hún er handhæg og lipur og fremur auðveld í meðferð. Þó verður að leggja hina ýtrustu áherslu á það, að þeir, sem með hana fara, þekki hana vel, og kunni vel að stjórna henni... Með dráttarvjelinni er nú hægt á tiltölulega ódýran og einfaldan hátt að losna við erfiðustu vinnuna, jarðvinsluna, sem mörgum hefir eðlilega vaxið í augum.”
Íslenska Fordson-sagan var að hluta rakin í bókinni Alltaf er Farmall fremstur, bls. 29-36, m.a. með samanburði Fordson við International 10-20 frá samnefndri dráttarvélasmiðju. Dráttarvélin IHC 10-20 hafði betur í samkeppni við Fordson hérlendis. Munaði um það að Samband íslenskra samvinnufélaga hafði umboð fyrir IHC og bjó að greiðum aðgangi að bændum um allt land og samtökum þeirra í gegnum kaupfélögin.
Bjarni Guðmundsson
