Fólk fylgir ekki næringarráðleggingum
Offita er ein stærsta lýðheilsuáskorun samtímans. Danir fylgja ekki opinberum næringarráðleggingum samkvæmt nýrri rannsókn. Niðurstöður ríma við landskönnun á Íslandi frá 2021.
Samkvæmt stórri rannsókn Matvælastofnunar Danmerkur (DTU Fødevareinstituttet) sem birt var í lok febrúar fylgja Danir ekki opinberum næringarráðleggingum. Niðurstöður ríma við landskönnun á Íslandi frá 2021 en yngstu þátttakendur hennar voru 18 ára. Algengi offitu meðal barna er hæst á Íslandi af Norðurlöndunum, eitthvað sem heilbrigðisráðherra vill breyta til að mynda með hagrænum hvötum og ráðleggingum um mataræði í lýðheilsustefnu.
Fjölþættar orsakir og aðgerða þörf
Heilbrigðisráðherra og fyrrverandi landlæknir Alma Möller lagði til þingsályktun með drögum um aðgerðaáætlun vegna offitu á Íslandi þar sem lögð er fram framtíðarsýn heilbrigðisþjónustunnar um meðhöndlun offitu og aðgerðaráætlun í 21 lið. Framtíðarsýnin miðar að því að draga úr nýgengi og algengi offitu, vinna gegn fordómum, miða meðhöndlun við aðra langvinna sjúkdóma og bjóða upp á fjölbreytt fagleg meðferðarúrræði. Í tillögunni eru fyrirætlanir um landskönnun á mataræði barna og unglinga. Umsagnarferli í samráðsgátt er lokið og bárust 32 umsagnir.
Samkvæmt greinargerð tillögunnar hefur sjúkdómurinn offita víðtæk áhrif á heilsu og eru orsakir fjölþættar og geta meðal annars átt rætur í erfðaþáttum, umhverfi eða áföllum. Rannsóknir hafa sýnt línulega tengingu við fjölmarga langvinna sjúkdóma og fjöldi þeirra sem lifa við skert lífsgæði vegna offitu hefur nær þrefaldast á undanförnum þremur áratugum.
Ný og nákvæm rannsókn á mataræði Dana
Samkvæmt rannsókninni sem þykir gefa góða mynd af neysluvenjum Dana er næstum enginn sem borðar samkvæmt næringarráðleggingunum. Börn og unglingar eru enn lengra frá næringarráðleggingunum en þeir sem eldri eru. Grænmetisneysla hefur ekki aukist, sem er þveröfugt við það sem ráðlagt er og sætindaneysla hefur aukist. Næst komust þátttakendur rannsóknarinnar ráðleggingum í neyslu á fiski og grófu korni en gróft trefjaríkt rúgbrauð er sem kunnugt er órjúfanlegur hluti af mataræði Dana. Heilt yfir þykir rannsakendum ekki mikið um jákvæðar niðurstöður, aðrar en að neysla á baunum hefur aukist lítillega og að karlmenn borða meira gróft korn.
Matvælastofnun Danmerkur (DTU Födevareinstitut) stóð fyrir rannsókninni sem er sú nákvæmasta á mataræði og matarvenjum Dana sem gerð hefur verið. Sambærileg rannsókn var síðast gerð fyrir 15 árum og niðurstöður þeirra bornar saman. Þátttakendur voru um 4000 á aldrinum 4-80 ára og skráðu hver um sig allt sem þeir borðuðu í matardagbók í sjö daga.
Sisse Fagt sem stýrði rannsókninni segir mikilvægt að fá sem mesta næringu úr þeim mat sem við borðum, sætindi séu innantómar hitaeiningar sem sé það sem við þurfum allrasíst á að halda. Enga byltingu þurfi til, heldur að fólk þokist nær ráðleggingunum í litlum skrefum frekar en fjær.
Nánast enginn fylgir næringarráðleggingum
Nánast enginn fylgir ráðleggingunum á Íslandi frekar en í dönsku rannsókninni miðað við síðustu landskönnun á mataræði fólks á Íslandi sem var gerð á árunum 2019-2021 og borin saman við könnun frá 2010-2011. Börn og unglingar tóku ekki þátt í könnununum en yngstu þátttakendur voru 18 ára. Könnunin byggði á tveimur sólarhringsupprifjunum á mataræði og voru þátttakendur rúm 800.
Fyrri og síðari könnunin sýna að neysla á grænmeti og ávöxtum stóð í stað og að neysla orkudrykkja og sykurlausra gos- og svaladrykkja jókst. Um 16% þeirrar heildarorku sem þátttakendur innbyrgðu komu úr sykruðum gos- og svaladrykkjum, nammi, kökum og kexi. Próteinneysla þótti rífleg eða um 18% en ráðlagt er að hún sé um 10-20% af heildarorku. Eins og viðbúið er var neysla á grófu korni minni en í Danmörku en magn fisks í mataræði hélst óbreytt frá síðustu könnun, en var þó langminnst meðal yngstu kvennanna.
Þjóðarátaks í bættu mataræði þörf
Drög að þingsályktunartillögu heilbrigðisráðherra um aðgerðir í málefnum sjúkdómsins offitu eru í fjórum liðum og fyrst á blaði er efling forvarna með áherslu á að draga úr nýgengi offitu og að koma í veg fyrir þróun alvarlegrar offitu. Umsagnarfresti er lokið og bárust 32 umsagnir frá ólíkum aðilum.
Umsagnir eru samhljóma að miklu leyti og ánægja með framtakið. Í umsögn offituteymis Reykjalundar kemur meðal annars fram að fólk með offitu geti þjáðst af næringarskorti, algengt sé að það búi við skort á lykilnæringarefnum. Embætti landlæknis kallar eftir vitundarvakningu meðal almennings um mikilvægi þess að fylgja opinberum ráðleggingum um mataræði. Samband íslenskra sveitafélaga kallar eftir því að verða samstarfsaðili að aðgerð um mataræði barna og ungmenna í gegnum skólamáltíðir, sveitafélögin beri enda ábyrgð á rekstri leik- og grunnskóla landsins.
Hagrænir hvatar og fræðsla
Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og Félag atvinnurekenda sendu einnig umsagnir sem sneru fyrst og fremst að athugasemdum á tillögu um hagræna hvata og hvetja til fræðslu og umræðu frekar en að hækka álögur á óhollustu og lækka á óhollustu. Þær tillögur eru þó studdar af umsögnum Embættis landlæknis og fleiri aðila sem segja ávinning slíkrar heilbrigðisskattastefnu þegar byggja á vísindalegri þekkingu og áhersla eigi frekar að vera á hvernig eigi að útfæra hana, ekki hvort til hennar eigi að koma.
Bent er á jákvæða reynslu af tóbaksálögum sem settar voru á um miðjan níunda áratuginn. Þá stóð Krabbameinsfélagið með Þorgrím Þráinsson í broddi fylkingar fyrir miklu fræðsluátaki um land allt, viðurkenningum fyrir reyklausa bekki, plakötum á götum úti og eftirminnilegum varningi, reglustikum áletruðum strikum yfir reykingar, sem vafalaust strikuðu hugmyndina um reykingar úr hugum margra ungmenna.
