Bærinn undir sandinum
– Merk rannsókn á Grænlandi
Haustið 1990 gerðu tveir grænlenskir hreindýraveiðimenn merkilega uppgötvun á afskekktum stað innarlega í svonefndum Lýsufirði (gr. Ameralik) vestan til á SuðurGrænlandi. Þeir tóku eftir hleðslum og öðrum mannvistarleifum sem gægðust út úr rofi við bakka jökulfallsins Naajat Kuuat þar sem áin hafði sópað jarðvegi frá. Þar blöstu við leifar af byggingum, bein úr skepnum, ullar- og viðarleifar. Þjóðminjasafni Grænlands var gert viðvart um fundinn og í kjölfarið hófst merkilegur björgunaruppgröftur sem haldið var úti við ótrúlega krefjandi aðstæður næstu sex árin. Þurfti að sæta lagi eftir að snjóa hafði leyst, koma fólki og búnaði á staðinn með þyrlu og grafa í örfáar vikur þar til snjóbráð hafði náð hámarki og jökuláin tók að flæða inn í rústirnar. Þær reyndust vera af óþekktum bæ, en áður voru vel þekktar byggðir norrænna manna bæði í Eystri- og Vestribyggð. Þessi tiltekni bær hefur tilheyrt þeirri síðarnefndu.
Guðmundur Ólafsson fornleifafræðingur, sem starfaði um áratuga skeið á Þjóðminjasafni Íslands, tók virkan þátt í rannsókninni og er hann einn aðalhöfunda merkilegrar bókar um uppgröftinn sem kom út á dögunum í ritröðinni Ólafíu á vegum Félags fornleifafræðinga og Þjóðminjasafns Grænlands. Þetta er stórfrétt, enda er rannsóknin talin ein sú allra mikilvægasta sem gerð hefur verið á miðaldabæ á NorðurAtlantshafssvæðinu og mikill fengur að því að fá hana útgefna. Hér er varpað ljósi á byggingarsögu grænlenska bæjarins og dregin upp önnur og nákvæmari mynd af þeirri þróun en áður hafði þekkst. Ljóst er að bærinn tók sífelldum breytingum og reglulega breyttu rými um hlutverk og nýjum var bætt við. Sem dæmi um þetta má nefna skepnuhús, líklega fjárhús, sem var reist á grunni eldra íveruhúss á 14. öld. Í því fundust ummerki um að skepnur hefðu verið tjóðraðar, leifar af undirburði eða fóðri í gólfinu og auk þess mikið af spörðum úr sauðfé eða geitum sem halda enn lögun sinni og eru fersk að sjá, gott dæmi um hina frábæru varðveislu á staðnum.
Bæjarhóllinn spannar 350 ára búsetu. Elstu byggingar á staðnum eru taldar vera frá því um 1050, en fyrstu norrænu mennirnir stigu fæti á grænlenska jörð nokkrum áratugum fyrr. Byggðin á þessum ónefnda bæ varði allt fram undir lok 14. aldar en þá virðist sem íbúarnir hafi tekið eigur sínar og haldið á brott. Meira að segja sjást merki um að vaðmálsdúkur hafi verið skorinn í skyndi frá vefstað og hafður með. Nokkru síðar taka byggingar að hrynja en þó sjást merki um mannaferðir, nánar tiltekið hafa Thule-inúítar dvalið þar um tíma og kveikt eld. Auk þess er ljóst að sauðfé og geitur hafa verið á beit kringum hrörnandi húsin um tíma og ranglað þar inn og út. Ein geitanna bar raunar beinin inni í húsunum og fannst beinagrindin þar í heilu lagi. Bent hefur verið á að þetta rími vel við frásögn Ívars Bárðarsonar, norsks prests, sem sendi menn úr Eystri- yfir í Vestribyggð til að reka burt skrælingja á síðari hluta 15. aldar. Þá voru byggðirnar auðar og enginn maður sást en búsmalinn var enn á beit.
Rannsóknin í Lýsufirði markar tímamót í skilningi á þróun miðaldabæjar á norðurslóðum. Í því samhengi má geta þess að hér á Íslandi eigum við eitt stórmerkilegt dæmi um yfirgripsmikla rannsókn á bæjarhól sem nær yfir tímabilið allt frá víkingaöld og fram yfir 1800 – á Stóruborg undir Eyjafjöllum. Líkt og í Lýsufirði var bæjarhólnum ógnað af ágangi bæði vatnsfalla og sjávar. Uppgröfturinn var gerður á vegum Þjóðminjasafns Íslands og stýrt af Mjöll Snæsdóttur sem lést nýverið, en í ár eru 36 ár síðan honum lauk. Kannski gæti útgáfan um bæinn undir sandinum á Grænlandi orðið hvatning til að veita fjármagni svo unnt sé að ljúka þeirri útgáfu með sóma.
