Árangur í umferðaröryggismálum
Miðað við fréttaflutning undanfarinna ára má áætla að Ísland sé á slæmum stað þegar kemur að umferðaröryggismálum, en oft líður stuttur tími milli frétta um alvarlegt umferðaslys eða banaslys. Árið 2024 létust þrettán í umferðinni og árið 2025 létust tíu í umferðarslysum. Þetta kann að virðast mikil aukning miðað við að árið 2014 létust aðeins fjórir. Sé horft lengra aftur í tímann í samhengi við aukna umferð og mannfjölda má hins vegar segja að þróunin sé í rétta átt.
Þórhildur Elínardóttir, samskipta- stjóri hjá Samgöngustofu, segir í samtali að umferðaröryggismál varði okkur öll, því að enginn viti hver sé næstur. Hún tekur undir að banaslys hafi fengið mikla umræðu í fjölmiðlum undanfarin ár, en þróunin í umferðaöryggismálum sjáist best þegar talin eru bæði banaslys og alvarleg slys.
„Þó svo að banaslysin séu auðvitað allt of mörg þá eru þetta litlar tölur,“ segir Þórhildur. „Það þarf ekki að muna nema einu eða tveimur slysum til eða frá til að fjölga eða fækka umtalsvert hlutfallslega í þeirri tölu. Núna á síðasta ári var það í fyrsta skipti síðan 2020 þar sem samanlagður fjöldi látinna og alvarlega slasaðra í umferðinni fór undir 200. Það er erfitt að segja að þetta hafi verið mjög gott ár, en það var skárra en árin á undan.“
Samkvæmt útreikningum Samgöngustofu voru látnir og alvarlega slasaðir á hverja 100.000 íbúa á síðasta ári 49. Sé horft áratug aftur í tímann fór þessi tala hæst upp í 71 árið 2016 og lægst niður í 44 árið 2020.
Alltaf nýjar áskoranir
„Árið 2015 tókum við eftir mikilli aukningu vetrarslysa meðal ferðamanna sem tengist að öllum líkindum kynningu á Íslandi sem áfangastað fyrir ferðamenn allt árið, sem hafði áhrif á umferðaröryggi. Það er alls ekki hægt að alhæfa um að erlendir ferðamenn séu líklegri til að lenda í slysum, en fólk sem kemur hingað utan frá er ekki vant því að keyra í hálku. Árið 2019 gekk býsna vel í umferðaröryggismálum, en það er ekki augljóst hvers vegna slysatíðnin var minni þá. Þetta var fyrir Covid, en á sama tíma vorum við að glíma við margar af þeim sömu áskorunum sem valda slysum í dag, eins og snjallsímanotkun og rafmagnshlaupahjól.
Ef við skoðum bara fjölda látinna árið 2000 samanborið við daginn í dag og horfum til fjölgunar íbúa og ferðamanna sem hefur orðið á tímabilinu má segja að það sé árangur í sjálfu sér að tekist hafi að halda í horfinu,“ segir Þórhildur. Samkvæmt lauslegum útreikningum megi búast við því að allt að 38 þúsund ferðamenn séu á landinu á hverjum degi ársins, sem sé nálægt 10 prósent af íbúafjölda, en upplýsingar vanti um akstur þeirra.
„Í alþjóðlegum samanburði er aðeins horft til látinna í umferðinni, þar sem skilgreiningin á alvarlegum slysum getur verið mismunandi. Á síðustu fimm árum hefur Ísland verið á meðal topp fimm landanna í Evrópu, með Noregi, Svíþjóð, Danmörku og Bretlandi, þar sem fæstir látast í umferðinni miðað við höfðatölu. Evrópa stendur sig best í heiminum þegar kemur að umferðaröryggismálum og því má segja að við séum í hópi þeirra bestu í alþjóðlegum samanburði,“ segir Þórhildur.
Reynt að læra af banaslysum
Hjá rannsóknarnefnd samgöngu- slysa (RNSA) er alltaf farið mjög ítarlega í orsakir banaslysa í umferðinni á Íslandi. Afurðin úr þeirri vinnu eru skýrslur þar sem komið er með tillögur að því sem má gera betur til að bæta öryggi. Þeim er beint til Vegagerðarinnar, Umferðarstofu, ráðuneyta, stofnana og annarra hlutaðeigandi aðila. Hlutverk rannsóknarnefndarinnar er ekki að leita sönnunargagna til að sækja til saka ef mögulegt lögbrot hefur verið orsakaþáttur slyssins og er lögreglu og dómstólum óheimilt að nota gögn frá RNSA.
Helgi Þ. Kristjánsson, rannsóknar- stjóri hjá RNSA, segir í samtali að áhersla stofnunarinnar sé ekki að rannsaka alvarleg umferðarslys sem ekki eru banaslys, þó svo að þau gætu sannarlega gefið góðar upplýsingar til að bæta öryggi. Því geti hann ekki svarað um þróunina nema þegar um ræðir banaslys. Skilgreiningin á banaslysi er þegar það leiðir af sér andlát innan þrjátíu daga.
„Þegar slysin verða skoðum við þrjá þætti. Það er umhverfið, ökutækið og ökumanninn. Við skoðum hvað gerist fyrir slys, hvað gerist í slysinu og hvað gerist eftir slysið,“ segir Helgi. Starfsmenn RNSA eru alltaf á bakvakt og eru kallaðir til við hvert banaslys í umferðinni eða í alvarlegri slys sem eru talin líkleg til að leiða af sér andlát.
Horft meira en öld aftur í tímann
Helgi segir að Óli H. Þórðarson, fyrrverandi formaður Umferðaráðs, hafi unnið svokallaða banaslysaskrá þar sem hann tók saman banaslys í umferðinni frá árinu 1915 til 2014. RNSA hefur uppfært þessa skrá alla tíð síðan þá. Bendir Helgi á að meðaltal fjölda banaslysa á þeim 107 árum sem gögnin ná yfir sé 15 á ári, sem sé ekki mikið meira en á hverju ári í dag. Fyrstu 50 árin hafi banaslys á hverju ári hins vegar verið örfá, sem skýri að hluta til af hverju meðaltali er svona lágt.
„Síðan gerist það að það eru háar tölur á 40 ára tímabili, það er frá 1966 til 2005, eða að jafnaði 23 til 24 sem látast á hverju ári,“ segir Helgi. „Þá eru fjögur ár þar sem meira en þrjátíu manns hafa látist á ári í umferðinni. Árið 1975 létust 33 og árið 1977 létust 37 sem er það mesta sem við höfum fengið yfir okkur á einu ári. Árið 2000 létust 32 og árið 2006 voru það 31,“ segir Helgi. Á nokkurra ára tímabili um og eftir aldamótin hafi fjöldi banaslysa verið í kringum 30 manns á hverju ári. Þá hafi fjöldinn dottið niður árið 2007 og fyrir utan fimm ár síðan þá hafi fjöldi látinna í umferðinni verið um eða undir tíu á hverju ári.
„Árið 2014 létust fjórir í umferðinni, sem hafði ekki gerst síðan 1939,“ segir Helgi. „Árið 2024 byrjaði skelfilega, en þá fengum við metfjölda látinna í janúar. Þá er áhugavert að sjá að árið 2018 létust átján manns í umferðinni og 2019 létust sex. Það var ekkert stórkostlegt sem gerðist þarna á milli og þetta var fyrir Covid. Þá hafði Covid faraldurinn ekki mikil áhrif á fjölda látinna í umferðinni þrátt fyrir að umferðin hafi minnkað mjög mikið.“
Ekki í takt við mannfjöldaaukningu
Helgi bendir á að álagið á vegakerfið hafi aukist á undanförnum árum vegna fólksfjölgunar, aukins fjölda ferðamanna og vegna tilfærslu þungaflutninga af sjó yfir á land. Allt þetta hafi áhrif á slit veganna og Helgi segir að í sumum banaslysum hafi verið vísbendingar um að ástand vegarins hafi verið áhrifaþáttur. Með auknum umferðarþunga aukist jafnframt hættan í umferðinni sérstaklega á þeim vegum sem eru með tvær óaðskildar akreinar.
„Ef við horfum á að frá 2010 hefur verið 22 prósent mannfjöldaaukning á Íslandi og fjöldi ferðamanna á hverju ári eru einhverjar milljónir virðist fjöldi látinna í umferðinni vera í ótrúlega miklu jafnvægi og fyrir utan þessi fjögur ár, 2015 til 2018, er þetta búið að vera mun minna en fyrstu árin eftir aldamót,“ segir Helgi.
