Æðarrækt og fuglatilskipun Evrópusambandsins

Æðarrækt hefur lengi þótt ein göfugasta búgrein sem stunduð er á Íslandi. Saman fer sjálfbær nýting á æðardún sem ella færi forgörðum og bændur láta fuglunum í té vernd fyrir vargi og aðstoð við hreiðurgerð. Þannig byggir æðardúntekja á reglubundinni umgengni við hreiður villtra fugla á varptíma og í mörgum tilvikum samfelldri viðveru mannsins til að vernda fuglinn fyrir rándýrum. Samkvæmt fuglatilskipun Evrópusambandsins er hins vegar óheimilt að raska hreiðrum og trufla fugla á þessum tíma, nema sérstök undanþága sé veitt.

Spurningin sem vaknar er því einföld: fellur æðardúntekja innan þess ramma sem Evrópusambandið heimilar?

Æðurinn er villtur fugl

Fuglatilskipun Evrópusambandsins (2009/147/EB) byggir á almennri vernd villtra fugla. Í 5. grein hennar er lagt bann við að raska hreiðrum og að trufla fugla, sérstaklega á varptíma, ef slík truflun getur haft áhrif á varp. Spurningin um hvort nýting æðardúns sé heimil innan regluverks ESB er því ekki almenn, heldur lagaleg: Fellur slík umgengni við hreiður æðarfugla undir það sem tilskipunin skilgreinir sem óheimila truflun, eða undir heimilaða nýtingu samkvæmt undanþáguákvæðum hennar? Óumdeilt er að hér er um að ræða villta fugla sem falla undir tilskipunina.

Engin augljós sambærileg dæmi Innan Evrópusambandsins er að finna dæmi um nýtingu villtra fugla, svo sem eggjatöku á afmörkuðum svæðum, veiðar á sjófuglum og skotveiðar af bátum.

Slík starfsemi er þó almennt bundin við veiðar á fullorðnum fuglum, skýrt afmörkuð tímabil og svæði og fellur innan þess ramma sem tilskipunin heimilar eða undanþágur hafa verið veittar fyrir.

Æðardúntekja er augljóslega annars eðlis. Hún byggir á reglubundinni umgengni við hreiður villtra fugla á varptíma og tengist þannig beint þeim aðstæðum sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt tilskipuninni.

Erfitt er að finna nákvæmlega sambærileg dæmi innan Evrópusambandsins.

Undanþágur – en á hvaða forsendum?

Fuglatilskipunin gerir ráð fyrir undanþágum til skynsamlegrar nýtingar fugla. Samkvæmt 9. grein er heimilt að víkja frá verndarákvæðum hennar, en þessi heimild er skilyrt og á aðeins við ef:

• engin önnur fullnægjandi lausn er til,
• nýtingin er í takmörkuðum mæli,
• og hún fer fram undir ströngu eftirliti.

Þá ber aðildarríkjum að skila reglulegum skýrslum til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um beitingu slíkra undanþága. Undanþágur eru því ekki frjálst samnings- atriði heldur hluti af regluverki sem Evrópusambandið skilgreinir og hefur eftirlit með.

Undanþága eða ósamrýmanleiki?

Af framansögðu leiðir að spurningin er hvort æðardúntekja fellur innan þess ramma sem Evrópusambandið er tilbúið að samþykkja sem undanþágu frá eigin verndarreglum? Sé svarið já þarf einnig að koma fram: við hvaða skilyrði, til hversu langs tíma og undir hvers konar eftirliti?

En jafnframt vaknar önnur spurning, sem hefur bein áhrif á starfsemina sjálfa:

Ef æðarrækt fellur ekki innan þessa ramma myndi það, við aðild Íslands að Evrópusambandinu, kalla á breytingar á framkvæmd hennar – og eftir atvikum leiða til þess að dúntekja yrði takmörkuð eða aflögð í núverandi mynd. Það er því ástæða til að spyrja skýrt áður en lengra er haldið:

Hvaða svigrúm er í raun til staðar fyrir æðarrækt innan regluverks Evrópusambandsins?