Réttaröryggi bænda er ekki aukaatriði
Frumvarp til breytinga á búvörulögum, sem nú liggur fyrir atvinnuveganefnd, er ekki bara tæknilegt plagg um samkeppnisheimildir. Það vekur grundvallarspurningar um stöðu og framtíð íslensks landbúnaðar, um rekstraröryggi bænda og um það hvort afurðastöðvar – og þar með neytendur – búi við fyrirsjáanlegt og sanngjarnt regluverk. Og enn á ný blasir við sú óþægilega niðurstaða að frumvarpið, eins og það er nú, þjónar þeim hagsmunum illa sem ættu að vera í forgangi.
Það er ekki eins og umsagnir hagsmunaaðila séu tvíræðar. Samtök fyrirtækja í landbúnaði hafna frumvarpinu algerlega í núverandi mynd og benda á að lagabreytingarnar séu illa útskýrðar, matskenndar og skapi réttarfarslega óvissu. Bændasamtök Íslands og tveir fyrrverandi hæstaréttardómarar taka í sama streng: frumvarpið er óskýrt, misvísandi og opnar dyr fyrir afturvirkni sem gæti grafið undan grundvallarréttindum bænda og afurðastöðva.
Í landbúnaði er rekstraröryggi ekki munaðarvara. Það er forsenda þess að bændur geti fjárfest, skipulagt framleiðslu og sinnt þeirri samfélagslegu skyldu að tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar. Þegar löggjöf er óljós um hvar mörkin liggja, hvaða reglur gilda og hvenær þær gilda – þá fölna allar framtíðaráætlanir.
Eitt það alvarlegasta sem bent er á í umsögnum er að undanþágur afurðastöðva frá samkeppnislögum verði afnumdar án greinargóðrar röksemdafærslu. Núverandi undanþága hefur skilað verulegri hagræðingu í mjólkuriðnaði og sambærilegar þarfir liggja fyrir í sláturiðnaði. Að ráðast í kerfisbreytingu án þess að svara einföldum spurningum um „hvers vegna nú?“ og „hvaða áhrif mun þetta hafa?“ er óábyrgt gagnvart bændum og neytendum.
Sérstaklega er gagnrýnt að mismunandi reglur eigi að gilda eftir tegund sláturdýra: að undanþágur gildi áfram í sauðfjár-, nautgripa- og hrossasláturhúsum, en ekki í alifugla- og svínaslátrun. Slík mismunun, án rökstuðnings, er ekki aðeins óskiljanleg heldur óboðleg. Það er eðlileg krafa að sama lagaumgjörð gildi um alla þá sem búa við sambærilegar aðstæður.
Ítrekað er varað við því að Samkeppniseftirlitinu séu færðar víðtækar valdheimildir án þess að sett séu skýr mörk. Ef eftirlitsaðili getur tekið ákvarðanir sem brjóta upp rekstrarfyrirkomulag í mjólkuriðnaði – jafnvel án þess að brot hafi átt sér stað – þá er verið að opna dyr fyrir óafturkræfu tjóni. Slíkt er ekki einkamál afurðastöðva; það bitnar á bændum sem missa traust á kerfinu og á neytendum sem eiga á hættu að sitja eftir með dýrari og óstöðugri matvælakeðju.
Þegar tveir fyrrverandi hæstaréttardómarar vara við lagalegum þversögnum og mögulegri bótaskyldu ríkisins vegna skerðingar á réttindum afurðastöðva, þá er ástæða til að staldra við. Þetta eru ekki jaðarsjónarmið heldur alvarleg stjórnskipuleg álitaefni. Ef löggjafinn ætlar að breyta grunnstoðum atvinnugreinar sem byggir á leyfisskyldu og fjárfestingum til áratuga verður það að vera gert með skýrleika, fyrirsjáanleika og vönduðum rökum – ekki með pólitískum handabendingum.
Hagræðing í afurðavinnslu hefur skilað íslenskum neytendum stöðugu framboði og hóflegu verði á innlendri framleiðslu. Hún byggir á því að bændur og afurðastöðvar geti starfað í samhentu og skilvirku kerfi. Að grafa undan þeirri hagræðingu án mótraka er skref í ranga átt.
Ef löggjafinn vill efla samkeppni verður að gera það á upplýstan hátt, með skýrum markmiðum og raunsærri greiningu á áhrifum. Sú greining hefur ekki farið fram.
