Bóndinn á landið – en hver á ábatann?

Íslensk stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið um endurheimt votlendis. Á sama tíma hefur gengið heldur brösuglega að ná þeim. Árið 2025 voru aðeins 13 hektarar votlendis endurheimtir á Íslandi og árið þar á undan ekki einn einasti. Markmið stjórnvalda hefur hins vegar verið að endurheimta um 3.000 hektara árlega. Það þarf ekki mikla reiknikunnáttu til að sjá að þarna er nokkuð langt á milli áætlana og framkvæmda.

Ein af skýringunum sem nefndar hafa verið er takmarkaður áhugi landeigenda. Það ætti kannski ekki að koma neinum sérstaklega á óvart. Ef við viljum að bændur leggi land sitt undir verkefni sem geta haft áhrif á nýtingu jarðarinnar til áratuga, verðum við líka að geta svarað einfaldri spurningu: Hvað fá þeir fyrir það?

Umræða um endurheimt votlendis hefur lengi verið lituð af ágreiningi. Sumir telja hana mikilvæga loftslagsaðgerð en aðrir efast um ávinninginn, forsendur útreikninga eða áhrif á landbúnað. Sú tortryggni er að hluta til skiljanleg. Íslenskir bændur og fyrri kynslóðir lögðu mikla vinnu og fjármuni í framræslu mýra til að skapa ræktunarland og bæta afkomu búanna. Það var mikilvægur þáttur í uppbyggingu íslensks landbúnaðar.

Nú er rætt um að moka ofan í skurðina aftur. Það er því varla hægt að ætlast til þess að bændur taki þeirri hugmynd fagnandi án þess að fá skýrar skýringar á því hvað hefur breyst og hvaða ávinningur geti falist í framkvæmdunum.

En kannski þurfum við að breyta sjálfri nálguninni. Í stað þess að ræða endurheimt votlendis eingöngu sem framlag landbúnaðarins til loftslagsmarkmiða ríkisins ættum við að skoða hana sem mögulega nýja tekjulind fyrir íslenskar bújarðir. 

Víða um land eru framræst mýrasvæði sem skila litlum eða engum beinum tekjum. Sum voru aldrei ræktuð og önnur hafa lítið verið nýtt um langt skeið. Það þýðir ekki að landið sé verðlaust. Það getur haft gildi til beitar, sem framtíðarræktunarland eða með öðrum hætti. En á sumum jörðum gæti verið hagkvæmara að endurheimta hluta þess en að halda því áfram framræstu.

Nýlega fjallaði Bændablaðið ítarlega um þróun Mýrkols, aðferðafræði sem á að gera mögulegt að votta samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda vegna endurheimtar votlendis og selja kolefniseiningar á markaði. Þar gætu skapast nýir tekjumöguleikar fyrir landeigendur. Enn er þó óvíst hversu miklar tekjurnar verða, enda ræðst það meðal annars af árangri endurheimtar, kostnaði við vottun og því verði sem kaupendur eru tilbúnir að greiða.

Þetta er spennandi þróun, en það er ekki nóg að benda bændum á hugsanlegan kolefnismarkað og segja þeim að tækifærin séu til staðar. Bóndi sem rekur bú þarf að geta reiknað dæmið til enda.

Hversu mikið kostar að undirbúa verkefnið? Hver greiðir fyrir framkvæmdir, mælingar og vottun? Hvenær gætu fyrstu tekjurnar komið? Hversu lengi þarf að skuldbinda landið til ákveðinnar nýtingar? Og hvað gerist ef markaðurinn fyrir kolefniseiningar þróast ekki eins og vonast er til?

Þetta eru ekki aukaatriði heldur grundvallarspurningar fyrir þann sem á að leggja landið til.

Það er líka mikilvægt að horfa á fleiri verðmæti en kolefnið eitt. Endurheimt votlendis getur stuðlað að varðveislu lífræns jarðvegs, bætt vatnsmiðlun og við ákveðnar aðstæður dregið úr jarðvegsrofi og flutningi næringarefna í ár og læki. Heilbrigð votlendissvæði geta þannig haft jákvæð áhrif á landgæði og vistkerfi í nágrenni sínu.

Á sama tíma verður að taka alvarlega áhyggjur bænda af áhrifum á ræktuð tún og aðliggjandi land. Hækkun grunnvatnsstöðu getur við tilteknar aðstæður haft neikvæð áhrif á frárennsli, ræktunarskilyrði og möguleika til sláttar. Það er því ekki sjálfgefið að endurheimt votlendis sé til bóta á hvaða stað sem er.

Þess vegna á ekki að ráðast í framkvæmdir án þess að skoða áhrifin á alla hluta jarðarinnar og nærliggjandi eignir. Þar verður þekking bænda á eigin landi að vega þungt. Bóndi sem hefur unnið landið í áratugi veit oft betur en nokkur annar hvar vatnið safnast fyrir, hvaða skurðir skipta máli og hvaða tún þola illa breytingar á vatnsstöðu.

Ef endurheimt votlendis á að njóta trausts verður að tryggja að hugsanlegt tjón sé metið fyrirfram og að ábyrgð og úrræði vegna þess séu skýr. Enginn ætti að þurfa að taka fjárhagslega áhættu vegna loftslagsaðgerða annarra án þess að vita hver ber ábyrgð ef illa fer.

Þarna tel ég að stjórnvöld geti gert betur.

Land og skógur veitir þegar ráðgjöf og styrki til endurheimtar votlendis og nú hefur verið hafið sérstakt átak á ríkisjörðum. Það er jákvætt að ríkið byrji á eigin landi og afli frekari reynslu. En ríkisjarðirnar einar munu ekki duga til að ná þeim markmiðum sem sett hafa verið.

Ef stjórnvöld vilja virkja bændur í stórum stíl þarf að skapa einfaldara og fyrirsjáanlegra fyrirkomulag. Ég tel að skoða eigi hvort bændur geti fengið reglulegar greiðslur fyrir mælanlegan árangur af endurheimt votlendis, í stað þess að fjárhagslegur ávinningur þeirra ráðist eingöngu af óvissum viðskiptum á kolefnismarkaði.

Slíkt kerfi þyrfti auðvitað að byggja á traustum mælingum og skýrum reglum. Það þyrfti líka að taka mið af því að aðstæður eru mismunandi milli jarða og að ekki er allur framræstur jarðvegur jafn hentugur til endurheimtar.

Einnig mætti skoða hvernig minni landeigendur gætu tekið þátt án þess að kostnaður við undirbúning, mælingar og umsýslu éti upp mögulegan ávinning. Samstarfsverkefni nokkurra jarða gætu þar verið skynsamleg leið, enda fylgja vottun og vöktun ákveðnir fastir kostnaðarliðir sem geta verið þungir fyrir lítil verkefni.

Ekki síður þarf að tryggja að bóndinn viti hver á þau verðmæti sem verða til. Ef endurheimt votlendis skilar seljanlegum kolefniseiningum, hver á þá réttinn til þeirra? Landeigandinn, sá sem fjármagnar framkvæmdirnar eða annar samningsaðili? Hvernig skiptast tekjurnar og hvað gerist við sölu jarðarinnar eða kynslóðaskipti?

Allt þarf þetta að liggja fyrir áður en skrifað er undir samninga.

Þá vaknar önnur áhugaverð spurning. Ef endurheimt votlendis skilar samfélaginu verðmætum í formi minni losunar, varðveislu jarðvegs, betri vatnsmiðlunar og aukinnar líffræðilegrar fjölbreytni, hvers vegna ætti bóndinn eingöngu að fá greitt fyrir einn þessara þátta?

Auðvitað er ekki einfalt að verðleggja öll þessi áhrif. En það ætti ekki að koma í veg fyrir að við skoðum hvort hægt sé að þróa fjölbreyttari hvata fyrir landeigendur sem bæta ástand lands síns. Slíkt gæti einnig skapað tækifæri á sviði landgræðslu, sjálfbærrar beitarstýringar og annarrar vistheimtar.

Við þurfum nefnilega að hætta að líta á bændur eingöngu sem aðila sem þurfi að leggja eitthvað af mörkum til að uppfylla opinber markmið. Þeir eru líka atvinnurekendur sem hafa yfir að ráða mikilvægum auðlindum og geta skapað verðmæti fyrir samfélagið með fjölbreyttri landnýtingu.

Íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir nægum áskorunum fyrir. Rekstrarkostnaður er hár og víða er afkoman þröng. Við slíkar aðstæður er full ástæða til að skoða nýjar tekjuleiðir sem geta styrkt rekstur bújarða án þess að draga úr matvælaframleiðslu.

Endurheimt votlendis verður ekki lausnin fyrir alla bændur og alls ekki á öllum jörðum. Það á heldur enginn að þurfa að fórna góðu ræktunarlandi í þágu loftslagsmarkmiða ef ávinningurinn er óljós eða fjárhagsleg áhætta óásættanleg.

En þar sem land er lítið nýtt, aðstæður henta og greiðslur eru nægilega góðar gæti endurheimt votlendis orðið skynsamleg viðbót við hefðbundinn búskap.

Og þá ættum við kannski að snúa spurningunni við. Í stað þess að spyrja hvers vegna bændur sýni ekki meiri áhuga á endurheimt votlendis, ættum við að spyrja hvort við höfum gert þeim nægilega auðvelt og hagkvæmt að taka þátt.

Það er nefnilega ekki nóg að segja bændum að endurheimt votlendis sé góð fyrir loftslagið. Við þurfum líka að geta sýnt fram á að hún geti verið góð fyrir búreksturinn.

Ef við ætlum að gera loftslagsaðgerðir að sameiginlegu verkefni samfélagsins verður ávinningurinn líka að geta verið sameiginlegur.

Bændur eiga ekki aðeins að leggja landið til. Þeir eiga líka að geta notið ávaxtanna af því.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.