Heimurinn með augum kúa

Það er algengur misskilningur að kýr sjái skýra liti og hin alþekkta notkun á rauðri skikkju við nautaat er að líkindum mest fyrir áhorfendur enda auðvelt fyrir mannsaugað að greina rauðan lit lengst ofan úr stúku.

En hvernig sjá þá nautgripir í raun? Þetta hefur verið rannsakað ítarlega og er það m.a. gert með því að skoða líffræði augna nautgripa, staðsetningu þeirra, viðbrögð við ljósi og litasamsetningu o.fl. Með slíkum rannsóknum er hægt að átta sig á því hvernig nautgripir upplifa í raun umhverfi sitt og það er í raun gjörólíkt því sem við upplifum sjálf.

Takmarkað litaskyn

Nautgripir hafa takmarkaða litasjón og sjá liti á annan hátt en menn enda er sjón nautgripa tvílit, þ.e. þeir hafa tvenns konar litaskynjara í augum sínum og geta því aðallega greint á milli blárra og grænna litbrigða.

Þetta er tiltölulega einfalt að rannsaka og hefur verið margsannað í tilraunum enda er uppbygging augna nautgripa þannig að þeir eru með aðeins tvær gerðir keilufrumna í sjónhimnu en við mannfólkið erum með þrjár gerðir keilufrumna í sjónhimnunni, sem gerir það að verkum að við erum með þrílita sjón.

Hjá nautgripum eru litir eins og rauður og grænn svipaðir, þ.e. nautgripir sjá ekki verulegan mun á þeim. Sjón þeirra er mun betur hönnuð til að greina hreyfingar og skoða stórt svæði í kringum sig enda eru nautgripir flóttadýr og þurfa því að vera vakandi fyrir hugsanlegum hættum. Litirnir skipta því nautgripina minna máli og því hefur sjón þeirra aðlagast að öðrum þáttum sem meira máli skiptir í náttúrunni.

Vítt sjónsvið

Sjónsvið nautgripa er mjög vítt og nær yfir um 330–360°, samanborið við 180–210° hjá mönnum. Skýringin á þessu víða sjónsviði felst í staðsetningum á augunum á hlið haussins og vegna staðsetningar augnanna sjá nautgripirnir nánast hringinn, en þó er smá svæði beint aftan við þá þar sem þeir sjá ekki.

Þar sem um flóttadýr í eðli sínu er að ræða er mikilvægt að muna að notfæra sér þá þekkingu, og þekkingu á sjónsviðinu, og þegar verið er að reka nautgripi þarf að passa sig á því að vera í sjónsviðinu til að ná góðum árangri.

Skert dýptarskyn

Framangreind staðsetning augnanna veldur því einnig að þrívíddarsjónin er aðeins 30–50° enda til þess að geta séð í þrívídd þarf sjónsvið hvors auga að skarast við sjónsvið hins. Með öðrum orðum þá er dýptar- skynjun gripanna einungis framan við snoppuna eins og sjá má á meðfylgjandi teikningu.

Vegna þessa er mikilvægt að allt nærumhverfi gripanna sé sem mest án þröskulda eða misfella, svo gripirnir verði sem öruggastir með umhverfið sem þeim er búið.

Sjá vel í myrkri

Almennt séð sjá nautgripir betur í myrkri en við gerum, því augu nautgripanna hafa aðlagast að slíkum aðstæðum í náttúrunni enda þurfa nautgripir að geta varist mögulegum hættum að nóttu til.

Þannig eru augu þeirra með fleiri stafafrumur en augu manna en stafafrumurnar eru helstu ljósnemar augans og sjá um nætursjón. Þá eru nautgripir með sérstakt endurskinslag aftan við sjónhimnuna, eitthvað sem við erum ekki með í okkar augum.

Þetta lag virkar eins og ljósmagnari og lætur augu nautgripanna glóa þegar t.d. ljósgeislar frá vasaljósi falla á þau og margir bændur kannast vafalítið við. Þetta lag endurkastar ljósi aftur í gegnum sjónhimnuna og gefur ljósnæmu frumunum annað tækifæri til að nema ljósið.

Nautgripahjörð getur því séð nokkuð vel við einungis örlitla birtu og getur verið beitt á nóttunni án vandræða.

Venjast birtu hægt

Vegna hins mikla næmi fyrir ljósi, sem kemur sér vel í myrkri, eru nautgripir viðkvæmir fyrir andstæðum þar sem snögg birta kemur til. Dæmi um slíkt getur verið vatnsspeglun, glansandi yfirborð, endurskinsfatnaður eða einfaldlega gluggar og opnar hurðir. Umorða má þetta sem svo að nautgripirnir fái hálfgerða ofbirtu í augun og líklega þekkja margir það að þegar verið er að hleypa út á vorin standa gripir oft í gættinni furðu lengi, þrátt fyrir að frelsið úti sé framan við þá.

Líkleg skýring á þessu atferli er einmitt að það tekur tíma fyrir augun að venjast birtunni. Líklega getur fólk sem er náttblint eða almennt viðkvæmt fyrir ljósi tengt við þetta en þekkt er að sumir eiga erfitt með að t.d. aka bíl á nóttunni t.d. þegar það rignir eða þegar snjódrífa lýsist upp í ljósum bílsins sem veldur miklu ljósendurskini sem truflar sjón sumra. Þar sem nautgripir upplifa svona aðstæður sem „hættulegar“, þ.e. af því að þeir sjá ekki nógu vel og geta því ekki treyst fullkomlega að allt sé í lagi, geta bændur auðveldað sér lífið með því að fyrirbyggja vandamálið. Þetta má t.d. gera með því að fara yfir allt fjósið og skoða hvar séu hugsanlega staðir sem hafa svona áhrif á nautgripina og gera úrbætur, s.s. með því að hylja bjarta glugga eða draga úr endurskini t.d. með málningu svo dæmi sé tekið.

Skynja hreyfingu öðruvísi 

Enn eitt atriðið sem er áhugavert varðandi sjón nautgripa er hvernig þeir skynja hreyfingu en sjónkerfi þeirra er aðlagað til að greina hraðar breytingar í umhverfinu, sem gerir þeim kleift að taka eftir hreyfingum og flökti sem fólk gæti í raun misst af. Þetta skýrist af því að augu nautgripa taka inn fleiri myndir úr umhverfinu á hverri sekúndu en augu fólks. Sem flóttadýr hjálpar þessi næmni þeim að bera kennsl á hugsanlegar ógnir mun fyrr en við myndum gera, en það þýðir um leið að nautgripir geta brugðist mun sterkar við skyndilegum eða óvæntum hlutum. Hreyfingar, sem virðast eðlilegar eða ómerkilegar fyrir okkur, eins og að veifa höndum, geta þannig virkað mjög stressandi og „óvæntar“ fyrir nautgripi. Að skilja þennan mun á skynjun hreyfingar hjálpar bændum að meðhöndla gripina rétt, þar sem rólegar, fyrirsjáanlegar hreyfingar og sjónrænt stöðugt umhverfi getur hjálpað nautgripunum og dregur úr mögulegri hræðslu þeirra við hið óþekkta.

Hanna fjós með sjón kúa í huga

Almennt er mælt með því að fjós og nærumhverfi nautgripa sé hannað með náttúrulegt atferli gripanna í huga. Þar spilar auðvitað inn í alls konar ólíkt atferli en ef nota má orðið sjónatferli þá er það ekki síður mikilvægt en annað náttúrulegt atferli. Sjón nautgripa er „hönnuð“ fyrir tilveru þeirra í náttúrunni, sem flóttadýr, og því gerð fyrir hættulegar aðstæður. Slíkar aðstæður eru auðvitað ekki fyrir hendi í fjósum en sjónatferli nautgripa er ekki aðlagað að þeirri staðreynd og því þarf að hafa framangreind atriði hugföst þegar nærumhverfi nautgripa er hannað, þ.e. forðast sjónræna truflun eins og kostur er. En þar sem það er í raun mjög margt sem bændur þurfa að hafa hugfast við hönnun á nærumhverfi nautgripa, þegar sjónatferlið er haft í huga, er nú einfaldlega til búnaður sem líkir eftir sjón kúa. Við mannfólkið getum ekki auðveldlega sett okkur í spor kúa og „séð“ umhverfið með þeirra augum, en með sérstökum tölvugleraugum er þetta hægt. Með notkun tækninnar geta bændur því gengið um fjósin sín með svona búnað á höfðinu og þannig betur áttað sig á mögulegum göllum við hönnun eða uppsetningu, sem getur haft truflandi áhrif á kýrnar.