Vinnsluferillinn ein samfella

Breytingar voru nýlega gerðar á lögum um verndar- og orku- nýtingaráætlun og raforkulögum, en í þeim felast umfangsmestu breytingar frá upphafi á lagaumgjörð rammaáætlunar.

Í lögunum er gert ráð fyrir að mörkuð verði stefna um orkuöflun til lengri tíma og verkefnisstjórn rammaáætlunar beri að taka mið af þeirri stefnu við flokkun virkjunarhugmynda.

Misráðið að gera rammaáætlun eftirspurnardrifna

Með lagabreytingunni er vinnslu- ferill rammaáætlunar gerður að einni samfellu þannig að ráðherra geti afgreitt virkjunarhugmyndir um leið og faglegu mati er lokið, í stað þess að rammaáætlun sé afgreidd á fjögurra ára fresti.

Þá verða fastir tímafrestir fyrir alla sem koma að ferlinu bundnir í lög, samráðsferlum fækkað og frestur sveitarstjórna til ákvörðunar um landnotkun styttur.

Stefán Gíslason, umhverfisstjórnunarfræðingur og formaður verkefnisstjórnar 3. áfanga á árunum 2013–2017, segir að breytingar séu að hans mati að flestu leyti til bóta. „Ég hef helst efasemdir um þá viðbót við markmiðsgrein laganna að taka skuli tillit til stefnu stjórnvalda um orkuöflun.

Það er varhugavert að því leyti að þarna er ýjað að því að rammaáætlun eigi að vera eftirspurnardrifin, sem ég tel mjög misráðið. Eftirspurnin endurspeglast óhjákvæmilega í því hvaða virkjunarkostir koma til umfjöllunar, sem ég tel vera nóg. Auk heldur er ekki endalaust hægt að taka mið af eftirspurninni, þar sem á einhverjum tímapunkti hlýtur að verða hörgull á virkjunarkostum sem til greina kemur að nýta til orkuvinnslu. Á hinn bóginn má segja að þó að verkefnisstjórnin taki tillit til stefnunnar þurfi það ekki að þýða að hún fylgi henni út í ystu æsar. Ég tel því að í raun geti verkefnisstjórnin komist hjá því að þetta grafi undan faglegu starfi hennar.“

Heimild ráðherra

Stefán telur einnig jákvætt að vinnsluferill rammaáætlunar sé gerður að einni samfellu, þar sem það opni á tíðari afgreiðslur. „Að vísu byggir hið faglega mat alltaf á samanburði við aðrar virkjunarhugmyndir, þannig að það er vissum vandkvæðum bundið að afgreiða eina eða fáar virkjunarhugmyndir í einu. En þar sem hinu faglega mati getur hvort sem er ekki lokið fyrr en slíkur samanburður hefur verið gerður, held ég að þessi breyting feli frekar í sér tækifæri en hættur.“

Hann fagnar því að fastir tíma- frestir verði bundnir í lög, samráðsferlum fækkað og frestur sveitarstjórna til ákvarðanatöku styttur. „Samráðsferlin hafa verið tvö, og í reynd erfitt að átta sig á tilganginum með því. Og að mínu mati hefur frestur sveitarstjórna verið allt of langur.“

Aukin orkuöflun

Í inngangi greinargerðarinnar með frumvarpinu segir að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar komi fram að ráðist verði í aukna orkuöflun á kjörtímabilinu og þannig stutt við orkuskipti, verðmætasköpun og orkuöryggi um allt land. Til þess að svo megi verða sé ljóst að endurskoða þurfi lagaumgjörð rammaáætlunar og tryggja aukna skilvirkni og festu við framkvæmd laganna.

Skýr tengsl þurfi að vera á milli þeirrar vinnu sem fari fram á vegum verkefnisstjórnar og faghópa rammaáætlunar og annarrar stefnumörkunar og áætlunargerðar stjórnvalda. Um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar segir að á undanförnum árum hafi myndast alvarlegt ójafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á raforkumarkaði þar sem framleiðsla hefur ekki haldið í við vaxandi umsvif í samfélaginu. Síðustu ríkisstjórnum hafi láðst að leggja fram og afgreiða reglulega rammaáætlun á Alþingi og ónægt framboð virkjunarkosta í orkunýtingarflokki rammaáætlunar sé á meðal orsaka þess hve hægt hefur gengið að koma af stað nýframkvæmdum á sviði orkumála.

Fordæmalaust inngrip

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur lagt til að vindorkukosturinn Garpsdalur í Reykhólahreppi verði flokkaður í nýtingarflokk rammaáætlunar, en áður hafði verkefnisstjórn hennar skilað tillögu um flokkun í biðflokk. Málið bíður nú umfjöllunar og afgreiðslu Alþingis.

Stefán segir að hann muni ekki eftir því að ráðherra hafi áður gripið með slíkum hætti inn í flokkun virkjunarkosta, frá því að lögin um rammaáætlun tóku gildi árið 2013 – jafnvel þótt sitjandi ráðherrar á hverjum tíma hafi ekki endilega verið sáttir við tillögu verkefnisstjórnar. „Að mínu mati er það ófaglegt og óráðlegt af ráðherra að leggja til breytingu sem þessa, þrátt fyrir að hann hafi fulla heimild til þess samkvæmt lögum. Ráðherrann hefur augljóslega aldrei forsendur til að komast að betur ígrundaðri niðurstöðu en verkefnisstjórn og faghópar hennar. Þetta á við hvort sem breytingin felst í því að leggja til færslu virkjunarhugmyndar úr biðflokki – eða öfugt. Hins vegar gengur tillaga um að færa virkjunarkost úr biðflokki í nýtingu eða vernd mun lengra en tillaga um að færa eitthvað í biðflokk, eða er með öðrum orðum meira íþyngjandi. Ákvörðun ráðherrans varðandi Garpsdal á sér ekki hliðstæðu og er að mínu mati til þess fallin að grafa undan starfi verkefnisstjórnar. Í reynd felur þetta í sér vantraust á verkefnisstjórn, sem þó er skipuð af ráðherra. Annað dæmi um breytingu sem ráðherra kaus að gera á tillögu verkefnisstjórnar er sú ákvörðun setts ráðherra, Loga Einarssonar, að leggja til að Hamarsvirkjun færist úr verndarflokki í biðflokk – þrátt fyrir að verkefnisstjórn hafi talið sig hafa nægar forsendur til að ráðstafa henni í verndarflokk. Þessi breyting er vissulega veigaminni en breytingin varðandi Garpsdal, en er samt afar óráðleg að mínu mati. Alþingi hefur vel að merkja frjálsar hendur þegar kemur að afgreiðslu á tillögu ráðherra. Breytingarnar ættu að koma fram þar en ekki hjá ráðherranum.“