Viljum við veikja heilbrigðiseftirlitið á tímum netsölu?

Tillögur ráðherra um breytingar á skipulagi opinbers eftirlits fela í sér grundvallarbreytingu á því hvernig lýðheilsa og neytendavernd eru tryggð á Íslandi. Í frumvarpi sem nú er til umfjöllunar á Alþingi er meðal annars lagt til að breyta skipulagi heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga með aukinni miðstýringu og mögulegri útvistun eftirlitsverkefna. Með slíkum breytingum er hætta á að eftirlitið fjarlægist þann vettvang þar sem það þarf að virka. Á sama tíma og viðskipti færast hratt yfir á netið á þá að veikja þessa stoð með sameiningu, miðstýringu eða útvistun? Gætu slíkar breytingar veikt framkvæmd eftirlits einmitt þegar þörfin fyrir það er mest.  Slíkar breytingar eru ekki umbætur, heldur áhættusöm tilraun.

Nálægð skiptir máli

Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga byggir á nálægð við þá starfsemi sem sæta eftirliti, skýrri ábyrgð og þekkingu á staðbundnum aðstæðum. Þessi nálægð gerir eftirlitinu kleift að greina frávik snemma og bregðast hratt við þegar hætta skapast.

Í umræðu um skipulagsbreytingar er oft vísað til stærðarhagkvæmni eða aukins samræmis. Slík markmið eru eðlileg, en þau mega ekki leiða til þess að eftirlitið fjarlægist vettvanginn. Þegar kerfi verða stærri og fjarlægari getur þekking á aðstæðum veikst, viðbragðstími lengst og ábyrgð orðið óljósari. Miðstýring eftirlits er stundum kynnt sem leið til að tryggja samræmi. Samræmi verður þó ekki til með skipuritum einum saman. Virkt eftirlit krefst fagþekkingar, mannafla og valdheimilda til að grípa inn í þegar þörf krefur.

Ef ákvarðanataka er aðskilin frá daglegri framkvæmd skapast hætta á að eftirlit verði formsatriði fremur en raunveruleg vernd. Þetta á ekki síst við í stafrænum viðskiptum þar sem nýjar söluleiðir og markaðshættir þróast hratt og krefjast skjótra viðbragða.

Áhættan af útvistun

Útvistun opinbers eftirlits er sú leið sem hvað mestar áhyggjur vekur. Með henni væri verið að færa vald sem felur í sér eftirlit með lögbundnum kröfum og möguleg inngrip í atvinnustarfsemi til aðila sem starfa á markaðsforsendum.

Slík skipan er líkleg til að skapa hagsmunaárekstra og gera faglega ábyrgð óljósari. Eftirlit sem á að vera óháð og gagnsætt gagnvart almenningi verður þá háð samningsskilmálum og fjárhagslegum hvötum. Traust til eftirlits byggir á því að það starfi á grundvelli laga og almannahagsmuna.

Netsala breytir eftirlitsumhverfinu

Þróun netsölu á áfengi, tóbaki, nikótínvörum og fæðubótaefnum sýnir vel hversu mikilvægt er að eftirlitið sé bæði virkt og nálægt markaðinum.

Netsala á áfengi hefur aukist og fer oft fram á gráu svæði laganna. Þar vakna spurningar um aldursstaðfestingu, aðgengi barna og ungmenna og hvort farið sé að reglum um auglýsingar og merkingar. Í slíkum tilvikum er mikilvægt að eftirlitsaðilar geti fylgst með þróuninni og grípi hratt inn í þar sem þörf er á.

Svipaðar áskoranir koma fram í netsölu tóbaks- og nikótínvara. Mikill og góður árangur hefur náðst með öflugu eftirliti með tóbaki sem er á vegum HES. Eftirlit með nikótínvörum er hins vegar miðlægt í dag en ekki hjá heilbrigðiseftirlitum. Þrátt fyrir skýrar reglur um aldurstakmörk og markaðssetningu hafa komið upp dæmi um sölu þar sem eftirlit er ófullnægjandi og aldursstaðfesting ótrygg.

Netsala á fæðubótaefnum hefur einnig aukist verulega. Þar geta vörur verið fluttar inn frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins og innihaldið efni sem eru ekki leyfð eða geta verið skaðleg. Auk þess eru fullyrðingar um heilsufarsleg áhrif oft villandi eða illa rökstuddar.

Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga gegnir mikilvægu hlutverki við að fylgjast með markaðinum, meta hvort vörur uppfylli lagakröfur og grípa inn í þegar hætta steðjar að neytendum.

Styrkja þarf eftirlitið

Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga er hluti af grunninnviðum samfélagsins. Það gegnir lykilhlutverki í vernd lýðheilsu, neytenda og tryggir sanngjarnri samkeppni á markaði með virku eftirliti.

Tillögur ráðherra um breytingar á skipulagi eftirlits gætu hins vegar haft þveröfug áhrif við það sem stefnt er að ef þær veikja framkvæmd eftirlits á vettvangi. Á tímum hraðrar þróunar í stafrænum viðskiptum ætti markmiðið að vera skýrt: að styrkja eftirlitið þar sem það virkar best.

Það felur í sér að efla faglega getu, bæta samræmi í framkvæmd og tryggja skýrt samstarf ríkis og sveitarfélaga. Að fjarlægja eftirlitið frá vettvangi eða færa það til markaðsdrifinna aðila er hins vegar áhættusöm leið sem getur dregið úr raunverulegri vernd almennings.

Höfundur er heilbrigðisfulltrúi á Suðurlandi.