Kalla eftir skjalasöfnum bóndakvenna

Kvennasögusafn Íslands varðveitir um 400 einkaskjalasöfn og var stofnað sem grasrótarsafn árið 1975 með það að markmiði að leiðrétta hlut kvenna í sögunni. Skjalasöfn einstaklinga, félagasamtaka og stofnana eru til varðveislu á Kvennasögusafni og úr hinum ýmsu kimum þjóðfélagsins. Mikil vöntun er þó á skjalasöfnum bóndakvenna.

Kvennasögusafnið safnar fjölbreyttum gögnum. „Félagasamtök kvenna eru stór hluti safnsins. Þar eru fagfélög, kvenréttindafélög, einhver stéttarfélög eins og Ljósmæðrafélagið og svo kvenfélög og félög eiginkvenna sem eru skemmtileg,“ segir Rakel Adolphsdóttir, forstöðukona Kvennasögusafns Íslands. Einnig er mikið af skjölum tengdum kvennafrídeginum og eru þau mikið Rakel Adolphsdóttir. skoðuð. Rakel útskýrir að þau safni einnig einkaskjölum stakra kvenna og eru þau mikilvægar heimildir um lífið á Íslandi í gegnum tíðina.

Vantar bóndakonur

Rakel vinnur að því að búa til lista yfir atvinnuheiti kvenna. „Margar konur voru titlaðar margt í einu og báru fjölbreytta starfstitla. Þær voru rithöfundar, kennarar, skólastjórar, þingkonur og húsmæður. Yngri kynslóðir eru oft hissa á að kona hafi verið gítarkennari árið 1920 en auðvitað sinntu konur fjölbreyttum störfum.“ Þó að listinn yfir starfsheitin sé orðinn langur þá er Kvennasögusafnið ekki með neitt skjalasafn bóndakonu. „Við erum með heimildir um bóndakonur og stök bréf og gögn en við erum ekki með dagbækur bóndakvenna, sendibréf eða hugleiðingar þeirra. Það vantar algjörlega,“ segir Rakel.

„Nýlega fengum við skjalasafn Sigríðar Árnadóttur sem var kennari en foreldrar hennar voru bændur og fengum við þar einhver gögn og heimildir um móður hennar,“ segir Rakel og útskýrir að móðir Sigríðar hafi þó alltaf verið titluð „húsfreyja“ í gögnunum þó að hún hafi líka verið bóndi og hafi unnið jafnt á bænum við mann sinn. „Konur sem tóku að sér fjölbreytt störf voru gjarnan titlaðar húsfreyjur og þannig gleymist oft hvað þær voru í fjölbreyttri vinnu,“ segir Rakel. Konur gengu gjarnan í karlastörf og það sérstaklega í sveitum, en þær voru bæði í heyskap, sáu um saumaskap og skepnuhald.

„Í skjalasafni Sigríðar má líka finna heimildir um þýska verkakonu sem kom til þeirra 1949 og var hjá þeim í stutta stund. Við erum með einhver gögn þessara þýsku verkakvenna sem unnu í landbúnaði og settust jafnvel að á Íslandi í framhaldi af því,“ segir Rakel en bætir við að það væri þó mjög gaman að fá fleiri heimildir um þetta landbúnaðarverkafólk og líf þess á Íslandi.

Hvaða gögn eru varðveitt?

„Við viljum auðvitað fá sem mest,“ segir Rakel. Kvennasögusafnið leggur áherslu á að varðveita handskrifuð og vélrituð gögn. „Við viljum fá alls konar, líka ástarbréf. Við viljum fá dagbækur og sendibréf en það eru ótrúlega dýrmætar heimildir ef fólk er tilbúið til að láta slíkt af hendi. Við viljum einnig fá skírteini, eins og heiðursskírteini, ráðningarsamninga, skjöl um landbúnaðarverkafólk, jafnvel gögn eða bréf um landdeilur, tækjaskipti eða blöð um kaup og sölu en þau varpa svo miklu ljósi á starfsemi og lifnaðarhætti.“ Rakel bendir á að það sé vel hugsað um gögnin og þau séu aðgengileg öllum. Ef þess er óskað er einnig hægt að loka skjalasöfnum svo að þau séu ekki opin almenningi heldur eingöngu opin í rannsóknaraðgangi.

„Gögn eins og matreiðslubækur með handskrifuðum uppskriftum eru alltaf dásamleg eða heimilisbókhaldsbækur eða matseðlar. Það er gaman að sjá hvað var að gerast inni á heimilum og á stórum búum þar sem var til dæmis alltaf matur á borðum, hvað var verið að elda og búa til,“ segir Rakel. Hún segir að því meira sem fólk kemur með því betra og tekur fram að fólk þurfi ekki að flokka gögnin sjálft heldur sjái Kvennasögusafnið um það.

Sjónarhorn bóndakvenna mikilvægt

„Það er gríðarlega mikilvægt að fá sjónarhorn bóndakvenna,“ segir Rakel. „Þær voru oft ekki titlaðar bændur og fengu þá ekki sömu réttindi, fríðindi og til dæmis lífeyri eins og bændur. Þetta varð stundum fátækragildra þegar konur urðu ekkjur. Rauðsokkahreyfingin talaði mikið um þetta. Margir héldu að þær væru bara að berjast fyrir háskólamenntuðum konum en þær voru með ráðstefnur og viðburði með bóndakonum og á kvennafrídeginum baendaged.bondi.is voru þær meðal annars að vekja athygli á að störf bóndakvenna væru ekki metin að verðleikum.“

Þyrfti að kortleggja skjöl bóndakvenna

Rakel segir að kannski stafi vöntun á skjalasöfnum bóndakvenna á Kvennasögusafni af því að gögnin skili sér ekki til Reykjavíkur úr sveitum en segir það mikilvægt að fá fleiri skjalasöfn af landsbyggðinni inn. „Á Kvennasögusafni er verið að skoða og varðveita hvað konur lögðu fram til samfélagsins og því er mikilvægt að fá konur alls staðar að úr samfélaginu.“ Þá bendir hún á að það eigi almennt eftir að kortleggja skjalasöfn bóndakvenna á Íslandi. „Ég vona að það séu fleiri skjalasöfn bóndakvenna varðveitt á héraðsskjalasöfnunum,“ segir Rakel. „Það vantar betra yfirlit yfir það hvað er varðveitt á öllu landinu.“

Gögn og heimildir bóndakvenna eru oft inni í skjalasöfnum eiginmanna þeirra og er það einnig ástæða þess að það getur reynst erfitt að finna þær. Rakel vonar að það sé meira varðveitt af gögnum kvenna úr sveitum en augljóst er vegna þessa. „Við erum til dæmis að reyna að passa að setja nöfn beggja aðila á skjalasöfnin svo þessar konur finnist.“

Verðmætar heimildir

Rakel hvetur fólk til að koma með þessi gögn á Kvennasögusafnið eða fara með þau á héraðsskjalasöfnin frekar en að henda gersemum í ruslið. „Það er misskilningur að fólk þurfi að vera frægt til að það sé þess virði að varðveita bréf og dagbækur þeirra. Það er alls ekki þannig, það er mikilvægt að fá sem fjölbreyttasta flóru af fólki til að endurspegla samfélagið.“ Ef lesendur telja sig eiga gögn sem gætu átt heima á Kvennasögusafninu er hægt að hafa samband á kvennasogusafn[hjá]landsbokasafn.is.