Jarmað, hneggjað og baulað

„Það er óviðunandi og óþolandi að þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir tefjist um mörg ár vegna ágreinings við landeigendur,“ sagði Jóhann Páll Jóhannsson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra á Iðnþingi í liðinni viku.

Hann hyggst leggja fram frumvarp sem kveður á um að landeigendur geti ekki komið í veg fyrir þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir með því að neita leyfi fyrir þeim á landi sínu.

Orð ráðherra vekja upp fjölda spurninga.

Eins og bent hefur verið á er eignarrétturinn friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá Íslands. Ríkisvaldinu ber að varast að ganga á þennan rétt almennings frekar en gert er í lögum um eignarrétt nú þegar, en þar segir: „Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji.“

Staðreyndin er sú að ríkið hefur hingað til tekið land eignarnámi af einkaaðilum þegar „almenningsþörf“ hefur krafist þess. Það gerðist til dæmis þegar Kárahnjúkavirkjun var reist og olli talsverðum deilum. Landeigendur sem áttu þá í hlut fannst illa á sér brotið og endurgjaldið þar að auki ekki nægilega hátt.

Nú finnst ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagsmála hann þurfa frekari heimildir til þess að ganga á eignarrétt fólks í landinu. Hugmyndir landeigenda um nýtingu síns eigin lands megi ekki flækjast fyrir „þjóðhagslega mikilvægum framkvæmdum“ ríkisins.

Hugtakið um „almenningsþörf“ er auðvitað túlkunaratriði og það er hugmyndin um „þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir“ einnig. Ef sú staða kæmi upp að heimili og almenn atvinnustarfssemi í landinu stæðu frammi fyrir orkuskorti getum við líklega öll verið sammála um að það sé „þjóðhagslega mikilvægt“ að framleiða meira rafmagn. En í hvaða skilningi er það „þjóðhagslega mikilvægt“ að virkja íslensk vatnsföll eða vindana sem blása hér til þess að knýja áfram gagnaver eins og nú er ætlun ríkisstjórnarinnar að gera?

Þegar við seljum gagnaverum orku erum við í hlutverki hráefnisframleiðenda eins og við vorum á tuttugustu öldinni og fram á þessa þegar við seldum álverum og öðrum stóriðjum orku. Við fengum arð af sölu orkunnar en arðurinn af framleiðslu stóriðjunnar rann meira og minna allur úr landi.

Flest erum við líklega sammála um það að virkjanastefna síðustu aldar átti stóran þátt í því að koma þessu samfélagi inn í nútímann en við erum á allt öðrum stað núna árið 2026. Við þurfum ekki lengur að vera hráefnisframleiðendur fyrir erlenda stóriðju og hátæknifyrirtæki. Við hljótum að hafa meiri metnað en það. Hugmyndir ríkisstjórnarinnar um annað lýsa algerum skorti á metnaði, hugmyndaauðgi og ekki síst ábyrgðartilfinningu gagnvart náttúru landsins.

Þegar upp er staðið mætti nefnilega efast stórlega um að það væri þjóðhagslega hagkvæmt að fórna enn meira af ósnortinni náttúru landsins til þess að geta selt erlendum tæknirisum græna orku til þess að keyra gagnaver sín. Auðæfin sem felast í ósnortinni náttúrunni fáum við ekki aftur eða með öðrum hætti. Þau eru einstök og verða að vissu leyti ekki metin til fjár. Þau þarf því að umgangast af ábyrgð. Það ætti að vera fyrsta skylda umhverfisráðherra.

Hugmyndir ráðherra um að ganga enn frekar á eignarrétt landeigenda svo hægt sé að framleiða orku handa erlendum tæknirisum benda ekki til þess að hann geri sér grein fyrir ábyrgð sinni. Hann er þar með óhæfur í embætti.