AMOC og auðgandi landbúnaður

Í síðasta tölublaði Bændablaðsins var birt vönduð fréttaskýring um veikingu veltihringrásar Atlantshafsins, AMOC. Þar var rakið hvernig mælingar á hita og seltu benda til þess að kerfið sé veikara en um langt skeið og að líkur á veikingu aukist með áframhaldandi hlýnun. Slík umfjöllun er mikilvæg og á hrós skilið. AMOC er ekki fjarlægt fræðilegt fyrirbæri heldur einn af grunninnviðum loftslagsins sem íslenskur landbúnaður byggir á – og þar með forsenda sjálfbærrar matvælaframleiðslu til framtíðar.

AMOC flytur heitan sjó norður á bóginn og kaldan suður aftur og mótar þannig hitafar og veðurmynstur NorðurAtlantshafsins. Veikist hringrásin geta áhrifin orðið víðtæk: svalari sumur, meiri veðursveiflur, breytt úrkomudreifing og rask á vistkerfum sjávar. Fyrir landbúnað þýðir það ófyrirsjáanlegri vaxtarskilyrði, aukna hættu á kuldaköstum, kali og langvarandi þurrkum. Einnig aukast sveiflur í fóðurgæðum og hætta á jarðvegsrofi. Slík þróun snertir beint sjálfbærni búskapar og stöðugleika matvælaframleiðslu – hér er um að ræða kerfisáhættu.

Aukin áhætta í loftslagslíkönum

Ný ritrýnd rannsókn, þar sem loftslagshermilíkön eru keyrð langt fram yfir árið 2100, bendir til þess að líkur á verulegri veikingu AMOC – og í sumum hermunum jafnvel stöðvun – kunni að vera meiri en áður var talið. Í greiningunni leiddu um 25% keyrslna til stöðvunar undir lágum losunarsviðsmyndum, um 37% undir meðal sviðsmyndum og allt að 70% undir háum sviðsmyndum. Óvissa er til staðar, en mynstrið er skýrt: eftir því sem losun eykst, aukast einnig líkurnar á verulegri veikingu hringrásarinnar. 

Seigla í rótum landsins

Bændur stjórna ekki hafstraumum – en þeir stjórna því hvernig þeir bregðast við aukinni óvissu. Þar kemur auðgandi landbúnaður (e. regenerative agriculture) inn sem hluti af svörunum – nálgun sem styrkir heilbrigði jarðvegs, eykur líffræðilega fjölbreytni og byggir upp traustan og sjálfbæran grunn fyrir búskap.

Auðgandi landbúnaður hefur á undanförnum árum notið sífellt meira fylgis. Á Íslandi eru nú tvö bændabýli, Lækjartún 2 og Litli búgarðurinn, sem starfa samkvæmt meginreglum hans, auk eins býlis sem beitir sambærilegum aðferðum við hvítlauksrækt. Höfundur hefur kynnst bændum sem vinna á þessum grunni, bæði á Íslandi og erlendis. Sameiginlegt einkenni þeirra er mikil starfsánægja, kraftur, eldmóður og lausnamiðuð nálgun sem byggir á skýrum skilningi á samspili jarðvegs, búskapar og umhverfis.

Umræðan um landbúnað verður stundum of hugmyndafræðileg – kreddubundin fremur en raunsæ. En kjarni auðgandi nálgunar er ekki trúarbrögð heldur jarðvegur. Markmiðið er að byggja upp jarðvegsheilbrigði, efla rótarkerfi og líffræðilega fjölbreytni og auka kolefnisbindingu í jarðvegi. Fjölbreytt plöntusamfélög, þekjuræktun, minna jarðrask og markviss beitarstýring stuðla að öflugu lífríki í jarðvegi – frá örverum til ánamaðka sem gegna lykilhlutverki í hringrás næringarefna.

Þykkara og öflugra rótarkerfi nær dýpra, sækir næringu á stærra svæði og gerir plöntum kleift að standast bæði þurrka og votviðri. Jarðvegur ríkur af lífi verður stöðugri, heldur betur vatni og er síður viðkvæmur fyrir rofi. Þetta er kjarninn í seiglu – hæfninni til að takast á við áföll án þess að framleiðslugeta tapist.

Slíkar aðferðir geta jafnframt dregið úr þörf fyrir aðkeyptan áburð og önnur aðföng og þannig aukið rekstraröryggi bænda til lengri tíma.

Hér felast einnig loftslagstækifæri. Með aukinni bindingu lífræns kolefnis í jarðvegi og notkun lífkola má auka kolefnisforða lands og draga úr nettólosun. Slík kolefnisbinding styður við loftslagsmarkmið en styrkir jafnframt jarðveginn sjálfan. Sjálfbærni verður þá ekki slagorð heldur mælanleg niðurstaða í formi bættrar jarðvegsheilsu, aukinnar líffræðilegrar fjölbreytni og stöðugrar uppskeru.

Til þess þarf þó rannsóknir, mælingar og þekkingaruppbyggingu, þar sem nýjar mæliaðferðir og gervigreind geta nýst til að greina betur hvað virkar við íslenskar aðstæður. Nauðsynlegt er að hefja langtímarannsóknir sem taka mið af íslenskum aðstæðum og áhrifum jarðvinnslu, beitarstjórnunar og lífrænnar uppbyggingar á kolefnisbindingu, uppskeru og vistkerfi jarðvegs. Efla þarf rannsóknir á tengslum jarðvegsheilsu við framleiðni og afkomu bænda. Kerfisáhætta krefst kerfisviðbragða – og þar gegna stjórnvöld lykilhlutverki.

AMOC minnir okkur á að náttúran er virkt kerfi. Landbúnaður framtíðarinnar þarf að byggja á sömu hugsun – þar sem jarðvegur, fjölbreytni og seigla haldast í hendur.

Vendipunktar í hafinu eru utan seilingar. Vendipunktar í jarðvegi eru það ekki.

Höfundur er félagi í Hellnaskeri, hugveitu um sjálfbærni og loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.

Heimildir:

• IPCC (2021). AR6 Working Group I: The Physical Science Basis

• Ditlevsen, P. & Ditlevsen, S. (2023). Nature Communications

• Drijfhout, S. o.fl. (2025). Environmental Research Letters

• Schreefel, L. o.fl. (2020). Regenerative agriculture – the soil is the base