„Þetta innlegg er hvorki vandað né eykur skýrleika“
Matvöruverð á Íslandi er í brennidepli eftir að Samkeppniseftirlitið birti umræðuskjal þar sem bent er á að verð hér sé um 55% hærra en í Evrópusambandinu. Fulltrúar atvinnulífsins gagnrýna framsetningu gagnanna og telja samanburð villandi ef ekki er tekið tillit til kaupmáttar og launakostnaðar. Jafnframt er bent á að álagning í verslun sé á bilinu 2% og að reglusetning, kostnaðarþróun og innlendar aðstæður skýri verðlag fremur en einstakar lagabreytingar.
Matvöruverð og verðþróun hafa verið fyrirferðarmikil í opinberri umræðu að undanförnu. Í umræðunni hefur skýrsla Samkeppniseftirlitsins vakið sérstaka athygli þar sem bent er á að matvöruverð á Íslandi sé að jafnaði um 55% hærra en í Evrópusambandinu.
Margrét Gísladóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í landbúnaði, og Benedikt S. Benediktsson, framkvæmdastjóri Samtaka verslunar og þjónustu, segja þó margt við þann samanburð að athuga. Þau voru viðmælendur í 19. þætti Útvarps Bændablaðsins.
„Óvarlega sett fram“
Margrét segir að skýrsla Samkeppniseftirlitsins sé fyrst og fremst innlegg í umræðu en að hún standist ekki þær kröfur sem gera þarf til slíkra gagna.
„Að mínu viti er þetta innlegg þeirra hvorki vandað né til þess fallið að auka skýrleika í umræðunni,“ segir hún.
Hún gagnrýnir meðal annars að skýrslan dragi ályktanir um áhrif breytinga á búvörulögum á tímabili sem nær aftur til ársins 2020, þótt lagabreytingar hafi fyrst komið til framkvæmda árið 2025.
„Áhrif búvörulaganna sem sett voru vorið 2024 og tóku í raun ekki gildi fyrr en ári síðar voru ekki farin að koma fram á síðasta ári. Að vísa til búvörulaganna sem skýringar á hækkun verðs á tímabilinu 2020 til 2025 gengur því ekki upp,“ segir hún.
Hækkanir skýrist af fleiri þáttum
Benedikt bendir á að verðhækkanir á kjöti, einkum lambakjöti og nautakjöti, hafi vakið mikla athygli á undanförnum árum.
Hann segir þó skýringar skýrar í sumum tilfellum.
„Staða sauðfjárbænda og nautgripabænda var orðin frekar bágborin,“ segir hann og bendir á að eftirspurn hafi á tímabili farið fram úr framboði, sérstaklega í nautakjöti.
Í sumum tilvikum hafi verslun jafnvel brugðist við með því að greiða bændum hærra verð til að hvetja til aukinnar framleiðslu.
Innfluttar vörur og verðþróun
Benedikt segir að verðþróun síðustu ára verði ekki skilin án þess að horfa á þróun á mörkuðum eftir upphaf stríðsins í Úkraínu.
„Þetta byrjaði sem hækkunarhrina í innfluttum vörum,“ segir hann, sérstaklega í vörum sem eru háðar orkunotkun, svo sem kornvörum og soja.
Hann segir að eftir það tímabil hafi innlend kostnaðarþróun tekið við.
Launakostnaður skiptir máli
Bæði Margrét og Benedikt nefna launakostnað sem mikilvægan þátt í verðmyndun.
Margrét bendir á að launakostnaður á vinnustund hafi hækkað um 56% hér á landi á árunum 2020 til 2025, samanborið við 19% í samanburðarlöndum.
„Það er óeðlilegt að taka það ekki inn í umræðu um matvælaverð,“ segir hún.
Hún bendir jafnframt á að hlutfall ráðstöfunartekna heimila til matvöru á Íslandi sé ekki hærra en í nágrannalöndum.
„Við erum bara á svipuðu róli og hin Norðurlöndin,“ segir hún og nefnir að heimili hér verji um 12,9% tekna sinna í matarkaup, sem sé undir meðaltali Evrópusambandsins.
Álagning í verslun lítil
Í umræðunni hefur einnig verið bent á afkomu stórra verslunarkeðja hér á landi sem virðist afar góð. Benedikt segir þó mikilvægt að skoða slíkar tölur í samhengi.
Hann bendir á að af hverjum 100 krónum í kassann hjá búðunum fari um 79 krónur í innkaup á vörunni, 10 krónur í laun og ýmsir aðrir kostnaðarliðir taki megnið af því sem eftir stendur.
„Það eru þá tvær krónur eftir af hundraðkallinum í hagnað til verslunarinnar,“ segir hann.
„Tveggja prósenta öryggismörk til að lifa af árið eru ekki rosaleg,“ bætir hann við.
Regluverk og kostnaður
Benedikt og Margrét eru sammála um að aukin lagasetning og reglur hafi haft áhrif á rekstrarkostnað í landinu.
Benedikt nefnir meðal annars aukinn flutningskostnað, kolefniskerfi og nýjar reglur sem kalla á aukið eftirlit og skrifræði.
„Þetta er allt að hríslast inn og maður veltir fyrir sér hvaða uppsöfnuðu áhrif þetta hefur,“ segir hann.
Margrét tekur undir og segir að Íslendingar hafi tilhneigingu til að innleiða reglur með strangari hætti en þörf sé á.
„Við gleymum því að það kostar,“ segir hún.
Evrópusambandið og matvöruverð
Aðspurður hvort innganga í Evrópusambandið myndi lækka matvöruverð segir Benedikt líklegt að svo væri, enda myndi tollvernd minnka.
„Ég myndi á heildina litið gera ráð fyrir því að verðið myndi lækka,“ segir hann.
Hann bendir þó á að þetta sé ekki einföld spurning þar sem tollar séu fyrst og fremst tæki til að styðja innlenda framleiðslu.
Margrét varar við áhrifum inngöngu í Evrópusambandið á landbúnaðinn í landinu.
„Íslenskur landbúnaður yrði ekki svipur hjá sjón eftir slíka útreið,“ segir hún um mögulega niðurfellingu tollverndar.
Hún bendir á að stór hluti innflutnings fari nú þegar fram innan tollkvóta með litlum eða engum gjöldum.
Hægt að gera breytingar innanlands
Margrét leggur áherslu á að mörg þeirra úrræða sem rætt er um í tengslum við Evrópusambandið séu í raun framkvæmanleg innanlands.
„Við getum gert allt sem okkur dettur í hug í dag,“ segir hún og nefnir meðal annars möguleika á að draga úr eftirlitskostnaði og einfalda regluverk.
Benedikt tekur undir og segir mikilvægt að horfa til lækkunar rekstrarkostnaðar.
„Við þurfum að vera miklu betri í því að draga úr rekstrarkostnaði,“ segir hann og telur að stjórnvöld geti þar haft veigamikið hlutverk.
