Upplýsingar vantar
Umræðan um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið er nú komin á fleygiferð eftir að ríkisstjórnin lagði fram þingsályktunartillögu um hana á mánudag. Skotgrafirnar hafa þegar dýpkað ískyggilega og erfitt að greina skynsamlegan þráð í samtalinu. Sem stendur er þó meira karpað um form en efni og innihald. Spurningin um það hvort umsóknar- og aðlögunarferli sé hafið ef þjóðin segir já við áframhaldandi viðræðum, eins og það er orðað, skiptir vissulega máli en í henni felast engir úrslitakostir því að ef til þess kemur mun þjóðin á endanum hafa lokaorðið um það hvort hún samþykkir samning um inngöngu eða ekki.
Það ríður á að koma umræðunni sem fyrst upp úr þessu fari og hefja hér samræðu um efnisatriði máls. Þar liggja fyrir spurningar sem fólk þarf að fá svör við til þess að geta tekið afstöðu í boðaðri þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður við ESB. Fyrstu spurningarnar eru: Hvers vegna ættum við að taka það samtal upp aftur og á hvaða forsendum? Svör ríkisstjórnarinnar við þeim spurningum þurfa að vera algerlega ljós og óyggjandi áður en atkvæðagreiðslan fer fram. Að öðrum kosti er augljóslega erfitt að taka afstöðu til þeirrar spurningar sem leggja á fyrir þjóðina um áframhald viðræðna.
Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er því svarað hvers vegna við höldum í þessa vegferð nú með tilvísun til gjörbreyttrar stöðu í alþjóðamálum. Sú þróun sem þar hefur orðið á undanförnum áratug er sannarlega ekki í hag smáríkis á borð við Ísland sem byggir viðgang sinn á því að alþjóðalög séu virt. Það er því tímabært og skynsamlegt að íslensk stjórnvöld þreifi fyrir sér um nánara samstarf og skjól hjá þjóðum sem líta á alþjóðasamskipti með sama hætti og við, ekki síst leikreglur þar um. Þann fyrirvara verður þó að setja að innan ESB eru þjóðir sem ekki virða lýðræðislegan rétt þegna sinna og mannréttindi á þann hátt sem Íslendingar geta sætt sig við.
Um forsendur samtalsins sem ríkisstjórnin vill hefja við ESB hefur hún ekki verið alveg jafn skýr og skorinort. Þar skortir enn þó nokkuð á að nægjanlegar upplýsingar liggi fyrir til þess að almenningur geti tekið upplýsta ákvörðun í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ríkisstjórnin getur ekki ætlast til þess að kjósendur veiti þeim leyfi til þess að halda í þessa vegferð án þess að fyrir liggi skynsamlegar og raunhæfar áætlanir um ýmsa þætti sem skipta þá máli, svo sem um kostnað sem fellur til, áhrif á aðra starfssemi ríkisins á meðan á viðræðum stendur, skýr markmið viðræðnanna og áherslur. Hver sá sem ætlar í annað eins verkefni, sem mun líklega taka mörg ár, hlýtur að þurfa að hafa þessar upplýsingar áður en haldið er af stað. Fólk byggir sér ekki hús án þess að hafa sitt á hreinu, það heldur jafnvel ekki á fund bílasala án þess að hafa sett niður fyrir sig hvað það vill og hvernig það ætlar að ná markmiðum sínum.
Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er þessum kröfum ekki fullnægt nema að takmörkuðu leyti. Byggt verður á samningsmarkmiðunum, sem fylgt var í viðræðunum við ESB fyrir rúmum áratug, en þau munu þó verða uppfærð af stjórnvöldum í víðtæku innlendu samráði sem síðan yrðu lögð fyrir Alþingi í sérstakri skýrslu, eins og segir í greinargerðinni. Kjósendur vita því ekki nákvæmlega hver samningsmarkmiðin verða þegar þeir greiða atkvæði. Þetta er augljós galli, eins og framkvæmdastjóri Bændasamtakanna bendir á í forsíðufrétt blaðsins í dag, og augljóst að stór og mikilvægur hagsmunahópur eins og bændur munu þurfa skýrari svör.
Í greinargerðinni er heldur ekkert um aðrar forsendur viðræðnanna, svo sem kostnað, umfang vinnunnar, áhrif hennar á aðra starfssemi hjá ríkinu og fleira mætti nefna. Engin svör hafa heldur fengist um þessi atriði í umræðunni sem þegar hefur farið fram og raunar má skilja á máli forsætisráðherra að almenningur þurfi ekki á þessum upplýsingum að halda. Hans er bara að segja já eða nei við spurningunni um viðræður við ESB. Þetta er mikill misskilningur hjá forsætisráðherra. Almenningur vill taka upplýstar ákvarðanir. Fólk reynir almennt að afla sér upplýsinga áður en það tekur ákvarðanir sem skipta miklu máli fyrir líf þess og framtíð. Ef forsætisráðherra er beðinn um að veita þær upplýsingar þá ber honum að gera það. Annars missir hann og sú vegferð sem hann óskar nú eftir stuðning við að hefja með stjórn sinni traust á meðal kjósenda.
