Tækifæri til að gera betur
Ný skýrsla um eignarhald á landbúnaðarlandi veitir forvitnilega innsýn í íslenska stjórnsýslu. Ein af meginniðurstöðum skýrslunnar er sú að skrásetningu á upplýsingum um eignarhald og nýtingu á landbúnaðarlandi sé verulega ábótavant. Fyrir vikið hafa stjórnvöld ekki þá yfirsýn sem þarf til að taka upplýstar ákvarðanir. Í skýrslunni er raunar oft tekið fram að ekki liggi fyrir nægjanlegar upplýsingar til þess að hægt sé að setja fram traustar og afdráttarlausar ályktanir í henni, til dæmis er skortur á samræmdum upplýsingum um nýtingu, stærð og staðsetningu ræktanlegs lands sem torveldar stefnumótun um fæðuöryggi og landvernd. Óvissa ríkir sömuleiðis um það hversu mikið ræktarland hafi farið varanlega undir aðra landnotkun en landbúnað.
Skýrsluhöfundar leggja til að skráning verði bætt og sömuleiðis flokkun lögbýla eftir raunverulegri notkun þeirra. Enn fremur að gagnasöfnun og gagnsæi um eignarhald, nýtingu og skipulag landbúnaðarlands verði eflt. Þetta þarf Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að taka til sín og bregðast hratt við.
Önnur meginniðurstaða skýrslunnar er sú að stór hluti lögbýla er ekki í virkri landbúnaðarnotkun. Af um það bil 6.800 lögbýlum eru um 2.400 í skráðum landbúnaðartengdum rekstri og um 1.500 fá landgreiðslur. Um 13% lögbýla eru raunar í eyði og mörg í eigu dánarbúa eða margra eigenda sem skýrsluhöfundar segja benda til óskýrrar nýtingar og veikrar yfirsýnar. Hundruð jarða eru svo í eigu ríkisins en aðeins hluti þeirra er í ábúð. Nýleg flokkun landbúnaðarlands sýnir jafnframt að um 486.000 hektarar teljast gott eða mjög gott ræktunarland en aðeins um 90.000 hektarar eru nýttir til ræktunar. Nákvæmar upplýsingar um nýtingu þeirra hektara, staðsetningu o.s.frv. skortir þó, eins og skýrsluhöfundar benda á.
Þessar tölur benda til þess að mikil tækifæri séu hér á landi til þess að efla landbúnað. Við þurfum að minnsta kosti að horfast í augu við þann raunveruleika að einungis 20-30% allra lögbýla eru í eiginlegum búrekstri, eins og Torfi Jóhannesson bendir á í blaðinu í dag.
Til að byrja með þyrfti að kortleggja hvar besta landbúnaðarlandið er og vernda það til framtíðar svo það fari ekki undir aðra starfsemi. Það er ekki bara hagsmunamál bænda heldur tryggir fæðuöryggi í landinu. Í skýrslunni koma enn fremur fram tillögur um að takmarka eignarhald dánarbúa á lögbýlum og draga úr umfangsmikilli sameign, endurmeta reglur um jarðasöfnun og erlent eignarhald. Í stuttu máli þarf að tryggja að markmið um vernd ræktarlands, fæðuöryggi og byggð í dreifbýli náist sem allra fyrst.
Skýrslan dregur öðrum þræði fram undarlega kæruleysislegt viðhorf til þeirra landgæða sem við búum við í þessu landi, svo ekki sé talað um hreint tómlæti og hugsunarleysi. Hvernig stendur á því að íslensk stjórnsýsla hefur ekki safnað og skráð með nákvæmum hætti upplýsingar um eignarhald á landbúnaðarlandi, nýtingu þess, umfang, staðsetningu o.s.frv.? Kannski höfum við litið svo á að nóg væri af landinu og þar með þyrfti ekki að huga að formsatriðunum. En það er auðvitað misskilningur. Líklega er landið sjálft eitt það dýrmætasta sem við eigum, afurðirnar sem spretta af því og auðlindirnar, náttúrulífið í allri sinni fegurð. Við þurfum að hugsa betur um þessar eignir okkar svo við missum þær ekki úr höndunum.
