Saga eyrnamarkanna

„Eyrnamörk eru mjög gömul“ segir í bókinni Sauðkindin, landið og þjóðin eftir Stefán Aðalsteinsson. Þetta er staðreynd en hversu gömul er hefðin í raun?

Auðvelt er að rekja hana aftur til víkingaaldar þar sem eyrnamörk eru t.d. nefnd í Grágás, Jónsbók og í elsta handriti Færeyinga, Seyðabrévinu. Mörk í Norðurlöndunum bera sameiginleg einkenni sem bendir til sameiginlegs uppruna.

Eyrnamarkið var eitt af því mikilvægasta sem bændur á landnámsöld áttu. Óbirt grein sem Jón forseti hefur skrifað þann 9. júlí 1868 um innsigli, fangamörk og önnur merki einstaklinga til sönnunar eignaréttar talar um mikilvægi eyrnamarka. Hann skrifar: „Mark á fénaði hefur á Íslandi hina mestu þýðingu, og hefur haft frá fornöld, því á markinu byggðist oft öll eignarhelgi eigandans. Í sögum vorum er oft talað um mark á fénaði, og lögin skýra frá því greinilega. Þar er skipað (í Grágás) að marka allan fénað, naut, sauði, svín, geitur, nema það sem gengur heima við bæi með móðurinni. Þar er skipað að marka þessi húsdýr á eyrum og ekki annars staðar.“

Margar þjóðir í Norður-Síberíu notast við eyrnamörk en ég tek Nenets þjóðina hér sem dæmi þar sem ég hef fundið mest um hana. Nenets þjóðin í Yamalo-Nenets sjálfstjórnarsvæðinu stundar mikla hreindýrarækt og notast við tvær hefðbundnar leiðir til að merkja hreindýrin sín. Þeir notast við feldsmerkingar, það er að skera út merki í feld hreindýranna en það hverfur þegar hárið vex til baka, aðalleiðin og sú rökréttasta til að merkja dýrin eru því eyrnamörk. Mörkin skipta bændurna miklu máli, þegar sonur á að eignast sitt eigið mark býr oft faðir hans til markið út frá sínu eigin marki til að sýna skýran skyldleika.

Grunnmark skilgreinir hóp, oftast ætt, svo bætir hver bóndi örlítið við það svo hægt sé að þekkja einstaklinginn. Rosa líkt því sem sumir gera hér, mark föður er kannski sneitt aftan hægra og sonur eða dóttir fær svo sitt mark sem gæti verið sneitt aftan, biti framan hægra.

Hér sjást grunnmörkin sex sem hreindýrabændur frá ýmsum smáþjóðum nota í eyrnamerkingum á túndrunum Rússlands. Með nöfnum sínum í Nenets (efri röð) og Komi (neðri röð) tungumálunum, auk þýðinga á Komi nöfnunum yfir á ensku. Byggt á upplýsingum frá nokkrum hreindýrahirðum sem mannfræðingarnir Kirill Istomin og Roza Laptander tóku viðtal við.

Samarnir í Skandinavíu og Finnlandi notast líka við eyrnamörk á sínum hreindýrum og líkjast þau einnig okkar mörkum og hefðin virkar nær alveg eins. Þetta lét mig halda upprunalega að kannski lærðu Samarnir og aðrir eyrnamarkahefðina frá germönum þegar þeir sáu okkur með markað fé. En það er líklegast rangt. Hefðin er mun eldri en ég gerði mér grein fyrir á þeim tíma.

Vinur minn í háskólanum benti mér á að það væru nokkrar grafir sem kallast Pazyryk-grafirnar, þær fundust í Suður-Síberíu í Altai fjöllunum og eru frá u.þ.b. 3-5. öld f.Kr. Í þessum gröfum er fólk sem hefur eflaust verið hátt sett þegar það lifði og oft talið að það séu höfðingjar. Fólkið er grafið með fullt af flottum hlutum en líka hestum. Margir af þessum hestum varðveittust vel í sífreranum sem þarna er og frostið varðveitti húð og annað sem hefði annars rotnað burt.

Þetta eru svona náttúrulegar múmíur og oftast talar fólk um þessar grafir til að vitna í húðflúrin sem hafa varðveist á skinni mannfólksins sem þarna var grafið. Mér fannst hestarnir samt áhugaverðastir því að þeir eru margir eyrnamerktir.

Hestarnir voru allir geldingar og margir þeirra voru grafnir í fullu reiðtygi og jafnvel með grímur sem á voru hjartarhorn. Efri hluti taglsins og faxið var klippt þetta var algengt fyrir reiðhesta á þessum tíma. Mörkin sem hestarnir bera eru mismunandi og til dæmis eru í gröf eitt 10 hestar og þar eru 7 mismunandi eyrnamörk. Þetta er talið vera vegna þess að hestarnir voru úr mismunandi hjörðum og aðilinn sem var grafinn með þeim fékk þá að gjöf eða eignaðist þá á annan hátt þegar hann lifði.

Í einni af þessum gröfum fannst meðal annars veggteppi og á því er mynd af manni á hesti andspænis sitjandi manneskju sem talið er að sé ákveðin forn gyðja. Fornleifafræðingurinn sem gróf flestar af þessum gröfum upp hét Sergei Ivanovich Rudenko. Hann lýsir þessu teppi í bók sinni og segir þar að hesturinn á teppinu sé eyrnamerktur. Ég hugsaði að þetta gæti þýtt að eyrnamarkið gæti bent á hver knapinn væri en þar sem markið minnir helst á bita þá gæti þetta verið ofmat á hefðinni. En hún hefur verið mikilvæg fyrst þeir eyrnamerkja hest á veggteppi og hestana grafna með höfðingjum.

Út frá þessum hestum getum við verið viss um að hefðin sé í það minnsta u.þ.b. 2500 ára. En ég tel að það sé hægt að fara lengra aftur í tímann.

Hammúrabí var konungur Babýloníumanna í Mesópótamíu sem er sirka nútíma Írak. Lög Hammúrabís sem oft eru kölluð „Fyrsta lögbókin“ eru frá um 1760 f.Kr. og er mjög verðmæt sagnfræðileg heimild um samfélag manna fyrir næstum 4000 árum síðan. Lögin voru skorin á steinsúlu sem nú er varðveitt í Frakklandi.

Á súlunni eru ein lög sem mér finnst passa hér inn. Það eru lög 265, þar segir að féhirðir sem hefur fengið fé til að annast hefur breytt markinu eða ranglega markað féð og svo selt það verður dæmdur og gæti þurft að borga allt að 10 sinnum virði fjárins til rauneigandans í öðru fé.

Þarna er talað um mark, en ekki sagt hvort það sé eyrnamark eða brennimark. Það hafa fundist brennimörk frá Forn-Egyptalandi en ef við skoðum íslenskar dómabækur þá kemur oftar fyrir að eyrnamörkum var breytt þegar sauðaþjófar voru dæmdir.

Nú erum við búin að rekja eyrnamarkahefðina aftur rúmlega 3700 ár, miðað við það að kindur voru tamdar fyrir u.þ.b. 9-11 þúsund árum þá er þetta góður hluti af því. Líklegast er að hefðin sé mun eldri og gæti jafnvel náð alveg að því þegar við byrjuðum fjárbúskap fyrir sirka 10.000 árum og við Íslendingar erum eina þjóðin sem heldur svona vel utan um þessa hefð.

Höfundur er sagnfræðingur.