Nýir búvörusamningar verða að taka á bili milli framleiðslukostnaðar og tekna í mjólkurframleiðslu

Mjólkurframleiðsla á Íslandi stendur á tímamótum. Á bak við hvert mjólkurglas, hverja sneið af osti og hverja skyrdós stendur mikil vinna bænda sem að sinna búum sínum allan sólarhringinn, alla daga ársins. Vinnan byggir á ábyrgð, þekkingu og mikilli fjárfestingu. Staðreyndin er sú að víða hefur myndast vaxandi bil milli raunverulegs framleiðslukostnaðar og þeirra tekna sem mjólkurframleiðendur hafa af framleiðslunni. Það bil verður að brúa í nýjum búvörusamningum.

Undanfarin ár hefur rekstrarkostnaður og fjárbinding í greininni aukist hratt. Verð á raforku, áburði, fóðri og olíu, ásamt öðrum nauðsyn- legum aðföngum til búrekstrar hafa hækkað verulega. Þá hefur vaxtastig einnig þyngt rekstur margra bænda, sérstaklega þeirra sem hafa ráðist í nauðsynlegar fjárfestingar til að bæta aðbúnað, auka sjálfvirkni eða uppfylla kröfur varðandi umhverfi og dýravelferð. Að ógleymdum þeim bændum sem að nýlega hafa komið inn í greinina, með tilheyrandi lántöku, sem fylgir nýliðun í landbúnaði. Á sama tíma hafa tekjur bænda ekki fylgt þessari þróun nægilega eftir.

Mikilvægt er að byggja ákvarðanir á raunverulegum gögnum og rekstrartölum. Innan Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins (RML) hefur verið unnið að rekstrargreiningum og afkomuverkefnum sem varpa frekara ljósi á stöðu búgreina, kostnaðarþróun og rekstrarskilyrði bænda. Slík vinna er lykillinn að því að stjórnvöld og samningsaðilar geti tekið upplýstar ákvarðanir – sem ekki eru byggðar á tilfinningum heldur staðreyndum.

Þegar misræmi, líkt og tíundað er hér að ofan, varir lengi hefur það alvarlegar afleiðingar enda dregur það úr getu bænda til að viðhalda búum sínum, endurnýja tækjakost, fjárfesta í nýrri tækni og tryggja kynslóðaskipti í greininni. Ungt fólk sem hefur áhuga á búskap horfir eðlilega til þess hvort hægt sé að byggja framtíð og lífsviðurværi á greininni. Ef afkoman er of veik þá fækkar þeim óhjákvæmilega sem að leggja í þá vegferð að taka við búum.

Þetta snýst ekki aðeins um hag bænda heldur fæðuöryggi þjóðarinnar. Innlend mjólkurframleiðsla er hornsteinn matvælaframleiðslu í landinu. Hún tryggir aðgengi lands- manna að ferskum og heilnæmum matvælum sem framleiddar eru við ströng skilyrði og eftirlit. Ef undirstaða greinarinnar veikist verður samfélagið háðara innflutningi og berskjaldaðra gagnvart sveiflum á erlendum mörkuðum.

Nýir búvörusamningar verða því að byggja á raunveruleikanum. Þar þarf að horfast í augu við þróun kostnaðar síðustu ára og tryggja að greiðslukerfi og verðlagsforsendur taki mið af henni. Rekstrargreiningar og afkomutölur frá fagaðilum eins og RML eiga að vera grunnur samninga- viðræðna. Samningar sem horfa fram hjá rekstrarstöðu bænda eru ekki framtíðarsamningar heldur einfaldlega frestun á vanda sem aðeins mun magnast.

Jafnframt þarf að skapa stöðugleika og fyrirsjáanleika. Bændur taka ákvarðanir til marga ára í senn enda eru fjárfestingar í fjósum og öðrum byggingum, vélum og öðrum búnaði kostnaðarsamar og endurgreiðast á löngum tíma. Til að slíkar ákvarðanir séu skynsamlegar þarf skýrt rekstrarumhverfi þar sem tekjugrundvöllur stendur undir skuldbindingum. Slíkt á við um allar búgreinar.

Einnig er mikilvægt að samningarnir umbuni framþróun. Bændur sem leggja áherslu á hagkvæmni, sjálfbærni, bættan aðbúnað dýra og tækninýjungar eiga að finna fyrir því í kerfinu. Þannig styrkjum við bæði samkeppnishæfni greinarinnar og samfélagslegt gildi hennar.

Íslenskir mjólkurframleiðendur hafa sýnt í verki seiglu og ábyrgð. Þeir hafa haldið uppi framleiðslu við erfiðar aðstæður og brugðist við sífellt meiri kröfum frá stjórnvöldum og samfélaginu. Nú er komið að stjórnvöldum að sýna sama skilning og ábyrgð.

Nýir búvörusamningar mega ekki innihalda fullt af innantómum fögrum orðum á blaði um íslenskan landbúnað. Samningarnir verða að vera raunverulegt verkfæri til að jafna bilið milli framleiðslukostnaðar og tekna, byggja á traustum rekstrargögnum og tryggja afkomu bænda og um leið framtíð íslenskrar mjólkurframleiðslu. Það er ekki aðeins hagsmunamál bænda – heldur þjóðarinnar allrar.

Höfundur er formaður Nautgripabænda BÍ og stjórnarmaður BÍ.