Heimsmarkaðsverð á kartöflum í hæstu hæðum
Samdráttur í kartöfluframleiðslu á Vesturlöndum hefur valdið því að heimsmarkaðsverð hefur rokið upp úr öllu valdi og hefur ekki verið hærra í mörg ár.
Ástæða þess á að vera skjót hækkun orkukostnaðar til evrópskra og bandarískra bænda sem hefur valdið því að framlegð hefur dregist meira saman en talið er ásættanlegt og bændur lagt meira upp úr ræktun annars grænmetis. Verðið í maí 2023 var rúmlega þrefalt lægsta verð ársins 2022 og markaðir fyrir framvirka samninga á hrávörum gera ráð fyrir enn frekari hækkun á vörunni.
Þegar rýnt er í verðþróun á erlendum mörkuðum og borið saman við kartöfluverð á Íslandi sést að þrátt fyrir sveiflur á heimsmarkaðsverði er þróunin sambærileg þar til síðastliðið haust. Er verðið fyrir 100 kg af kartöflum núna tæpar 44 evrur, eða um 6.500 krónur. Það er enn töluvert lægra verð en gengur og gerist í íslenskum verslunum. Ódýrustu kartöflur í Krónunni eru á 296 kr/kg eða 29.600 fyrir 100 kg, en það er vissulega eftir pökkun, vinnslu og álagningu allra aðila í virðiskeðjunni og verðið því varla sambærilegt. Íslenskir bændur þurfa ólíklega að horfa upp á snöggar hækkanir á orkukostnaði og neytendur hafa ávallt geta treyst því að verð á kartöflum sveiflist ekki mikið enda mikilvægur hluti daglegrar fæðu flestra. Kartöfluverð á Íslandi hefur alla tíð haldist hönd í hönd við almennt verðlag en framleiðsla hefur dregist saman á undanförnum árum og er því spurning hvort að þörf sé á einhverjum breytingum í sölu- og markaðsaðgerðum til að ýta undir söluna.
Þreföldun á heildsöluverði myndi án nokkurs vafa ýta undir framleiðsluviljann þó.
Stjórnvöld hér á landi hafa lagt mikla áherslu á aukningu grænmetisræktunar og að Ísland verði sjálfbært þegar kemur að ræktun grænmetis til eigin neyslu. Kartöfluræktun stendur undir 40% af allri grænmetisrækt landsins en auk þess flytjum við inn um það bil 30% af þeim kartöflum sem við borðum.
Sést á innflutningstölum Hagstofunnar að íslenskir inn- flytjendur hafa fundið hressilega fyrir hækkunum á kartöfluverði, frá því í október hefur innflutnings- verð á kartöflum verið um 50% yfir meðalverði tímabilsins frá árinu 2021.
Haldi þessi þróun áfram er ljóst að mikilla breytinga má vænta á kartöflumarkaði og má velta fyrir sér hvort nýtt landslag gæti breytt stöðu íslenskra kartöflubænda eitthvað, sér í lagi þegar horft er aftur til síðasta hausts og framleiðsla á íslenskum frönskum kartöflum var lögð niður og innflutningur aukinn þess í stað.
Því miður er enn bil á milli þess verðs sem býðst á erlendum mörkuðum og þeim íslenska, en hver veit nema að kartöflur verði næsta útflutningsvara þjóðarinnar.
