Hægt að leysa vandann með 15–20 ofnum

– Fyrirkomulag söfnunar og förgunar ítrekað fengið falleinkunn

Mikið magn dýrahræja hefur farið ólöglega til urðunar á undanförnum árum á Íslandi. Fyrirkomulag söfnunar og förgunar dýraleifa hefur ítrekað fengið falleinkunn hjá Eftirlits- stofnun EFTA.

Eina lögformlega leiðin fyrir slíkan úrgang í dag, sem flokkast sem „aukaafurðir dýra“, er brennslustöðin Kalka á Reykjanesi og afar kostnaðarsamt getur verið fyrir bændur að fara þá leið.

Samræmt söfnunarkerfi á landsvísu Stjórnvöld hafa tekið ákvörðun um framtíðarfyrirkomulag í þessum málum sem mun felast í heildstæðu söfnunarkerfi fyrir dýraleifar á landsvísu sem síðan verða fluttar í Kölku. Útboð fyrir hið nýja kerfi var nýlega auglýst og er skilafrestur tilboða til 16. september. Samkvæmt upplýsingum sem fengust úr ráðuneytinu í vor verður söfnunarsvæðum skipt upp eftir landshlutum og mun kerfið ná til dýraleifa af sauðfé, nautgripum, hrossum, svínum, geitum og alifuglum. Dýraleifarnar geti verið heilir skrokkar eða skrokkhlutar af aflífuðum eða sjálfdauðum dýrum eða efni sem fellur til við heimaslátrun. Engin svör fengust þá við því hvort aukinn kostnaður bænda við nýtt kerfi yrði að einhverju leyti niðurgreiddur. Í svarinu kom fram að unnið væri að gerð útboðsgagna og því lægi endanlegt fyrirkomulag ekki fyrir.

Í Árnesi í Skeiða- og Gnúpverjahreppi var brugðist við þeim stóraukna kostnaði sem féll á bændur þegar hætt var að þjónusta þá við að koma hræjum til urðunar og í staðinn farið að keyra þennan úrgang til brennslu í Kölku. Nýlega var gangsettur í Árnesi brennsluofn fyrir dýrahræ, sem er sá fyrsti á landsvísu sem rekinn verður af sveitarfélagi á Íslandi sérstaklega til að þjónusta bændur við þessa sérhæfðu brennslu.

Að sögn Haraldar Þórs Jónssonar, oddvita sveitarfélagsins, hefur ofninn komið vel út í prófunum. „Við erum ekki komin með gjaldskrá fyrir þjónustuna en bindum vonir við að kostnaður bænda verði ekki meiri en áður hefur kostað að farga dýrahræjum með urðun.“

Þjónustu við urðun hætt

Haraldur segir forsöguna vera þá að þjónustuaðilinn í sveitarfélaginu sem tók við þessum úrgangi til urðunar hafi hætt þeirri þjónustu. „Í Skeiða- og Gnúpverjahreppi hefur dýrahræjum verið safnað í safngáma sem voru losaðir á urðunarstað hérna á Suðurlandi. Frá og með áramótunum 2024-2025 var lokað fyrir það að hægt væri að urða dýrin. Frá þeim tíma var því byrjað að keyra dýrin til brennslu í Kölku á Reykjanesi, einu starfræktu brennsluna á Íslandi. Það leiddi til þess að kostnaður við að losna við þennan úrgang margfaldaðist og hefur verið svo hár að það eru engar forsendur til að velta slíkum kostnaðarhækkunum yfir á bændur. 

Við leituðum því leiða til að takast á við vandamálið sem varð til þess að við keyptum brennsluofn sem er sérstaklega hannaður til að brenna dýrahræ. Nú er búið að setja ofninn upp og erum við búin að brenna fyrstu dýrahræin með góðum árangri. Engin mengun kemur frá brennsluofninum, hvorki reykur né lykt. Ofninn uppfyllir allar kröfur sem gerðar eru til að eyða þessum úrgangi á löglegan hátt í samræmi við ýtrustu kröfur. Þetta er einföld og hagkvæm lausn til þess að leysa þann vanda sem við höfum verið að kljást við með þennan úrgang. Það er því engin þörf lengur á að urða dýrahræ og auðvelt fyrir önnur sveitarfélög hringinn í kringum landið að setja upp sambærilegan búnað og þannig hætta að fullu urðun á dýrahræjum á Íslandi,“ segir Haraldur.

Urðunarstöðum fækkar

„Stjórnvöld hafa lengi verið með áform um að koma upp söfnunarkerfi fyrir þennan úrgang en í þessum nýjustu tillögum er gert ráð fyrir að hann verði allur fluttur í Kölku, sem ég tel að sé ekki hagkvæmt fyrirkomulag,“ heldur Haraldur áfram þegar hann er spurður út í þessi áform stjórnvalda um samræmt söfnunarkerfi á öllu landinu.

„Fyrirkomulagið hér á landi varðandi söfnun og förgun dýraleifa hefur ítrekað fengið falleinkunn hjá ESA, Eftirlitsstofnun EFTA. Enda hefur þetta alls staðar verið með sama hætti, langmest hefur í raun verið ólöglega urðað. Mörg ár eru síðan urðun á dýrahræjum var bönnuð en þrátt fyrir það fer megnið af dýrahræjum enn þá í urðun. Á sama tíma hefur stöðum fækkað sem taka á móti úrgangi til urðunar, enda fer urðunarstöðum á Íslandi fækkandi með tilheyrandi kröfum um ábyrga meðhöndlun á úrgangi.“ 

Úrgangsvandinn leystur með 15–20 ofnum

Haraldur telur að kostnaður bænda í urðunarkerfinu hafi verið um 60–70 krónur á kíló. Nú sé verið að meta hvort 50 króna móttökugjald á kílóið sé nóg til að standa straum af kostnaði og rekstri brennslunnar. Ofninn var keyptur af breskum framleiðanda, kostaði um 12 milljónir og var frekar einfaldur í uppsetningu.

„Ég hvet stjórnvöld til að skoða þann möguleika að kaupa frekar 15–20 svona ofna og staðsetja þá hringinn í kringum landið – og þá væri búið að leysa þennan úrgangsvanda. Frekar en að halda sig við það fyrirkomulag að safna þessu öllu saman og keyra þetta í Kölku með tilheyrandi kostnaði sem líkur eru á að bændur þurfi að bera.

Spurður um hvort varmaorkan verði nýtt sem myndast við brunann, segir hann að það verði ekki gert til að byrja með. „Það er aðallega vegna þess að við höfum góða hitaveitu á svæðinu og þar er nægt heitt vatn. Það er aftur á móti tækifæri í að nýta orkuna í framtíðinni, en það á eftir að koma í ljós.

Þegar búið er að brenna hræin eru um þrjú prósent eftir sem aska. Hún er hlutlaus úrgangur sem heimilt er að urða.“

Meira en næg afkastageta

Brennsluofninn í Árnesi getur afkastað um tveimur tonnum í einu og miðað er við að brennt sé einu sinni á dag. „Það er kannski óraunhæft að full afköst náist, sem væru þá kannski um 500 tonn á ári.

Raunhæfara væri, miðað við eðlilega notkun, að gera ráð fyrir 300 tonnum á ári. Til samanburðar hafa í kringum 120 til 130 tonn farið í gegnum okkar söfnunarkerfi á ári þannig að þetta leysir okkar þarfir að fullu og í raun geta nágrannasveitarfélög okkar notið góðs af þessari nýju þjónustu.“