Ferðast til að halda lífi

Ég fylgdi félaga mínum síðustu skrefin um daginn. Strætó ferjaði hann langleiðina, en frá stoppistöðinni gengum við saman inn á ónefnda ferðaskrifstofu, þar sem hann ætlaði að ganga frá bókun í fjallaferð. Ætlaði víst „loksins að lifa lífinu lifandi“. Sjálfum er mér minnisstætt þegar ég tók þátt í fjallahlaupi erlendis. Að því loknu leið mér nú töluvert nær dauða en lífi.

Ferðaskrifstofan var full af fólki sem bar með sér að hafa löngu gefist upp á mannkyninu, en samt ákveðið að fara í enn eina utanlandsferðina fyrir samfélagsmiðlana.

Á staðnum sá ég nokkuð stóra, ekki ómyndarlega, plöntu. Klædda í fínasta pott, sem samsvaraði sér vel við undirliggjandi undirskál. Það var líka önnur planta á svæðinu. Planta sem ég kannaðist við. En fyrst ég sagði ekkert strax og hún heilsaði ekki að fyrra bragði þá varð þetta hálf vandræðalegt.

Ég kunni því ekki við að spyrja, en grunaði sterklega að þær væru ekki í sömu erindagjörðum og við hin. Ákvað bara að hún ætti líklega heima þarna.

Þú mátt samt ekki misskilja, plöntur ferðast auðvitað og út á það ganga þessi skrif. Þó sagan væri auðvitað betri ef þær bókuðu öll sín ferðalög með Bændaferðum. Menningarleg hreyfiferð með Gísla Einarssyni, jafnvel einkaflug með Guðna Ágústssyni, eins og rollurnar. En við þurfum víst að halda okkur við staðreyndirnar.

Aðlögun eða dauði

Ein lítil beygja getur breytt því hvort það eru 350 km frá Akranesi til Akureyrar, eða 900 km. Sé styttri leiðin lokuð, getur borgað sig að keyra lengri leiðina. Það væri þó galið að keyra hana alltaf í framhaldinu, bara af því það hafði borgað sig það skiptið. Við nefnilega lögum okkur að aðstæðum hverju sinni.

Ef þú ert týpan sem trúir að hver hola í götunni sé sköpuð sérstaklega fyrir akkúrat vatnið sem fyllir hana núna, trúir þú eflaust líka að plöntur séu skapaðar fyrir eitt svæði á landakortinu og eigi að halda sig þar um alla tíð. Það er þó auðvitað ekki raunin. Líkt og við aðlaga plöntur sig að breyttum aðstæðum. Sumar aðlagast fjölbreyttum vaxtarskilyrðum auðveldlega, aðrar geta illa lifað nema við mjög sérhæfðar aðstæður.

Í síbreytilegum heimi hlýtur léleg aðlögunarhæfni að vera ávísun á skammlífa tegund. Lausnin er að ferðast víða og sem oftast, í leit að áfangastað sem getur boðið henni viðeigandi skilyrði.

Davíðslykill (Primula groenlandica) er að mínu viti eina plöntutegundin í seinni tíð, sem dáið hefur út á Íslandi. Hann hafði sem betur fer ferðast víðar en hingað. Finnst enn í N-Ameríku og NA-Rússlandi. Eini vaxtarstaðurinn utan þess er Grænland. Efast ég ekki um að nýlegt upphlaup Bandaríkjamanna snúist í raun um að tryggja að þeir eigi meira af vaxtarsvæði davíðslykils en Rússar.

Margbrotinn ferðalangur

Plöntur sem rifna upp með rótum í óveðri og fjúka eða fljóta á nýjan stað eru sjaldnast í góðu standi eftir ferðalagið. Þá er nú skárra ef smáir hlutar brotna auðveldlega af plöntunni og myndi rætur. Það virkar fyrir suma, en hver einasta nýja planta er þá klónn af móðurinni. Kannski hálf tragikómísk þróun að sjá hverja „dollý“ á eftir annarri spretta skyndilega upp á hverju horni?

Gömlu góðu samfarirnar geta hjálpað til við að forðast möguleg vandamál með rætur sínar í einsleitni. Býflugan finnur sér viðeigandi plöntu á Tinder, þær fara saman í bingó og 9 mánuðum síðar birtist fræ með glænýrri genablöndu. Svona nokkurn veginn.

Fræin fjúka og fljóta á nýjar slóðir. Húkka jafnvel far með dýrum, t.d. í feldi, hófum eða meltingarvegi. Móðurplantan þarf hvorki að brjóta legg né lið. Hún verður reyndar eftir á ættaróðalinu, en líkt og margir foreldrar lifir hún gegnum börnin sín, afrek þeirra og ferðalög.

Tjaldsvæði farfugla

Hvað með plöntur sem færast sunnar þegar kólnar, upp á fjöll og norðar þegar hlýnar? Er ekki verið að rugla þeim við farfugla? Nei. Plöntur deila með okkur grunnþörfinni til fjölgunar, sem gerir nauðsynlegt að dreifa úr sér. Taka yfir ný svæði.

Útbreiðslusvæði tegundar stækkar til suðurs þegar nýir einstaklingar sömu tegundar byrja að vaxa á suðlægari slóðum en áður. Nái tegundin samtímis ekki að endurnýja sig á þeim norðlægari, deyr hún út á þeim hluta og útbreiðslusvæðið hefur þá færst til suðurs. Líkt og dimm framtíð sjávarþorps sem missir allt unga fólkið í burtu.

Við getum ímyndað okkur tjaldstæði fullt af tómum tjöldum (ekki fuglinum). Hraun flæðir yfir 100 nyrstu tjöldin. Við bætum því 100 tjöldum (enn þá ekki fuglinum) á suðurendann til að jafna það út. Ekki sömu tjöldin, en tjöld engu að síður. Þannig hefur tjaldstæðið fært sig sem nemur 100 tjöldum til suðurs, enda ekki lengur mögulegt að búa á nyrsta hlutanum. Á meðan landsvæði er enn í boði til suðurs og einhver setur upp ný tjöld nægilega hratt getur þetta gengið upp.

Ginkgo og veðurguðirnir

Tegundin musteristré (Ginkgo biloba) mætti á svæðið fyrir 200 milljón árum og var um langan tíma mjög algeng víða um heim. En aðstæður breyttust og allar plönturnar drápust. Allar með tölu. Já, og meira að segja þær sem voru ekki með tölu.

Tegundin var því dæmd útdauð. Semsagt útdauð í villtri náttúru, en var nokkuð víða til í ræktun. Snemma á 21. öldinni fundust þó óvænt villtar plöntur af musteristré, lifandi í afskekktu kínversku fjallendi! Hef lúmskan grun um að þessar hafi orðið eftir í einhverri jógaferðinni og verið fastar í núvitund alla tíð síðan. Enn og aftur sannast þó kostir þess að ferðast sem víðast.

Þið kannist örugglega við þessi tré. Fagurt en óvenjulegt útlit. Illa lyktandi aldin. Hið einstaka lauf, sem hverfur með gylltu drama á haustin, tekur af allan vafa. Lauf sem minnir stundum á skötu, sem er skondið í ljósi lyktarinnar.

Tegundin lumar annars á nokkrum gagnlegum eiginleikum. Hún getur m.a. breytt um kyn. Ýmist plantan í heild sinni, eða bara lítill hluti hennar og hún þá orðin tvíkynja. Getur komið sér ansi vel sé maður skyndilega einn eftir á svæðinu og þarf að viðhalda tegundinni.

Hvert musteristré getur lifað í nokkuð þúsund ár, en tegundin hins vegar heilsaði fyrstu risaeðlunum þegar þær mættu á svæðið og kvaddi þær síðustu. Nokkuð magnað, finnst mér.

Aldinkjötæta

Dreifing plantna er í senn tilviljanakennd og stýrð af aðstæðum. En hvað fleira en jógaferðir hefur áhrif á dreifinguna? Mataræði. Dýr sem borða bara rautt kjöt, dreifa ekki sömu fræjum og dýr sem borða aldinkjöt. Við tökum þetta svo skrefinu lengra, ræktum plöntur sem höfða til okkar mataræðis.

Fræ plantna sem okkur hugnast eru líka geymd í svokölluðum dómsdagshvelfingum. Plöntum í útrýmingarhættu eða stofnum sem verða fyrir áföllum er þá hægt að sá fyrir á ný.

Sífelldir þurrkar breyta votlendi að lokum í þurra eyðimörk og þar dafna votlendisplöntur sjaldan. Við slíka breytingu verður svæðið því líflaust, nema eyðimerkurplöntur finni sér leið þangað. Hvort heldur sem er innlendar eða framandi plöntur. Í slíkum tilfellum geta dómsdagsfræin komið að góðum notum, en stærri spurning er hvernig votlendissjóður bregst við.

Sjóriða

Ungur prófaði ég að vera lágvaxinn einn daginn, hávaxinn þann næsta. Ykkur að segja gafst ég upp á því eftir unglingsárin. Læt duga að vera feitari í dag, örlítið grennri á morgun. Mögulega sveiflast þyngdin hjá mér álíka mikið milli ára og stofnstærðir ýmissa dýra, en þannig er bara að lifa í fullkomnu jafnvægi.

Eitt sinn var reyndar algeng skoðun að plöntu- og dýralíf lifði í einhvers konar fullkomnu jafnvægi á hverju svæði fyrir sig. Staðreyndin er þó sú að náttúran er stórt, flókið og óstöðugt fyrirbæri.

Flókið kerfi þar sem allt líf þarf sífellt að aðlagast í átt að aðstæðum dagsins. Ekki í átt að einhverju fullkomnu endamarkmiði, heldur endalausar aðlaganir í mismunandi áttir. Fram og til baka, mikið eða lítið. Að verjast nýjum ógnum og nýta sér nýjar auðlindir er eina leiðin til að halda sér á floti í ólgusjónum alræmda. Ferðalög milli svæða eru hluti af því, jafnt hjá plöntum sem dýrum.

Höfundur er plöntunörd.