Farsæl kynslóðaskipti þýðingarmikil fyrir íslenskan landbúnað
Fátt er í mínum huga mikilvægara fyrir íslenskan landbúnað en nýsköpun, nýliðun og kynslóðaskipti. Ef nýjar hugmyndir og nýjar leiðir fá ekki að þróast í landbúnaði og ef ungt fólk sér ekki framtíð í því að starfa við búskap er hætt við að hann leggist einfaldlega af. Ég leyfi mér að fullyrða að það sé ekki eitthvað sem hugnist þjóðinni. Það er því skylda stjórnvalda á hverjum tíma að stuðla að nýsköpun, nýliðun og kynslóðaskiptum í bændastétt og treysta þannig stoðir íslensks landbúnaðar til frambúðar, samfélaginu öllu til heilla.
Nýliðun og kynslóðaskipti í landbúnaði er hvorki ný áskorun í íslenskum landbúnaði né séríslensk áskorun. Í búvörusamningum sem undirritaðir voru 2016 var í fyrsta sinn samið um nýliðunarstuðning og sérstakir fjármunir eyrnamerktir slíkum stuðningi með það að markmiði að auðvelda kynslóðaskipti í landbúnaði. Þá hefur Byggðastofnun frá árinu 2020 veitt lán vegna kynslóðaskipta og hefur lánaflokkurinn verið eftirsóttur.
Nú þegar vinna er að hefjast við endurskoðun stuðningskerfis landbúnaðar er eðlilegt að horfa til þess hvernig þær leiðir sem farnar hafa verið undanfarinn áratug til að auðvelda nýliðun í íslenskum landbúnaði hafa reynst. Þá má líka horfa til þess hvaða leiðir hafa verið farnar eða eru í pípunum í nágrannalöndum okkar, t.d. í Evrópu þar sem þessi áskorun er vel þekkt, og líkt og hérlendis ekki ný af nálinni.
Þróunin í Evrópu
Evrópusambandið kynnti í október sl. nýja stefnu um kynslóðaskipti í landbúnaði. Þar er sett fram það markmið að árið 2040 verði búið að tvöfalda fjölda ungra bænda í Evrópu frá því sem nú er. Í dag er hlutfall þeirra í heildarfjölda um 12% og er markmiðið að það verði þá komið upp í 24%. Samhliða stefnunni var kynnt rannsókn um stöðu nýliðunar, mat á þeim aðferðum sem aðildarríkin hafa farið í til að auðvelda kynslóðaskipti og kortlagt hvað það er sem helst hindrar það að ungt fólk í Evrópu hefji búskap.
Aðgangur að landi er alvarlegasta hindrunin samkvæmt rannsókninni auk aðgangs að fjármagni sem er takmarkaður og flókinn. Rannsóknin dregur einnig fram atriði á borð við takmarkaða möguleika ungs fólks til að afla sér nauðsynlegrar þekkingar í landbúnaði sem og þá staðreynd að lífsgæði í dreifðari byggðum eru almennt talin hafa versnað, vegna t.d. takmarkaðra innviða og lélegrar þjónustu.
ónustu. Í fyrrnefndri stefnu ESB eru settar fram ýmsar aðgerðir svo ná megi markmiðinu um fjölda ungra bænda árið 2040. Meðal annars er kveðið á um að fjármagni verði almennt betur stýrt svo það nýtist í nýliðun. Þá á að auka gagnsæi þegar kemur að eignarhaldi á jörðum og nýtingu á landi og lagðar til aðgerðir til að gera það meira aðlaðandi fyrir ungt fólk að hefja búskap, t.d. með betri lífsgæðum í dreifðari byggðum.
Staðan hérlendis
Hér, eins og í Evrópu, eru hindranirnar margvíslegar þegar kemur að nýliðun og kynslóðaskiptum í landbúnaði. Aðgangur að lánsfé og hár fjármagnskostnaður er vandamál og ungt fólk sem er að koma sér upp fjölskyldu gerir sjálfsagðar kröfur um að grunninnviðir í nærsamfélaginu séu í lagi, eitthvað sem við vitum að hefur verið áskorun víða um land, t.d. þegar litið er til samgangna og heilbrigðisþjónustu. Þá er nauðsynlegt í vinnunni næstu misseri að rýna hvaða fleiri þættir hamla nýliðun í landbúnaði, sem og að skoða hvort ráðgjöf við ættliðaskipti sé nægilega skilvirk.
Að mínu mati eru aðgerðir til þess að auðvelda nýliðun og kynslóðaskipti í íslenskum landbúnaði eitt mikilvægasta viðfangsefnið við komandi endurskoðun stuðningskerfisins. Ég tel nauðsynlegt að ræða málið á breiðum grunni, t.d. með því að heyra beint í ungu fólki hvaða hugmyndir það hefur varðandi mögulegar lausnir. Í síðasta tölublaði Bændablaðsins fékk ég einmitt góða brýningu frá ungum manni sem benti á vannýtt tækifæri þegar kemur að nýtingu ríkisjarða. Það er eitthvað sem þarf klárlega að skoða í samtalinu fram undan, auk þess sem það er á teikniborðinu innan míns ráðuneytis að breyta jarðalögum til að vinna gegn samþjöppun og stuðla að nýtingu á ræktarlandi til búrekstrar.
Það er ljóst að íslenskur landbúnaður á mikið undir því að okkur takist vel upp með að gera starfsumhverfið aðlaðandi fyrir ungt fólk sem vill gerast bændur.
Höfundur er atvinnuvegaráðherra.
