Endurheimta náttúruskóga

Pálmar Örn Guðmundsson, fjöllistamaður og formaður Skógræktarfélags Grindavíkur, gerði heimildarmynd um endurheimt hinna fornu náttúruskóga Brimnesskóga í Skagafirði. Steinn Kárason, garðyrkjufræðingur og umhverfishagfræðingur, stendur fyrir verkefninu og hefur í þrjátíu ár unnið að því að rækta innlendan birki- og reyniskóg á svæðinu út frá fræjum og græðlingum sérvalinna trjáa í Skagafirði. Brimnesskógar koma fyrir í Landnámabók Ara fróða en þar er skrifað að skógarnir hafi verið svo gróskumiklir að hryssan Fluga, sem var allra hrossa skjótust, týndist í skóginum. Þessi frásögn varð kveikjan að endurheimtarverkefninu og segir Steinn frá því í heimildarmyndinni hvernig má sjá leifar þessara horfnu skóga í gljúfrum og dölum Skagafjarðar.

Miðlar fróðleik um skóga

„Ég hef mikinn áhuga á skógrækt og hef áhuga á því að miðla vitneskju og fræðslu um skóga og tré,“ segir Pálmar, sem heldur úti Youtube-rásinni Skógurinn þar sem hann miðlar fróðleik um íslenska skóga í gegnum myndbönd, viðtöl og heimildamyndir. Pálmar hafði samband við Stein þegar hann heyrði af verkefninu og tók við hann viðtal. „Mér fannst áhugavert að einn maður fari af stað með svona verkefni og vinni það allt í sjálfboðavinnu í áratugi. Hann fékk þessa hugmynd og er að framkvæma hana, fara með hana alla leið, sem er metnaðargjarnt og magnað.“ Pálmar er sjálfur í sjálfboðavinnu við gerð myndbandanna en það er áhuginn sem er helsti drifkrafturinn.

„Sumir sem fara í skógrækt stefna að því að selja afurðir úr skóginum en Steinn er ekki að því, hann er með ákveðna hugsjón. Það eru ýmsar trjátegundir sem myndu vaxa hraðar og betur þarna en þá yrði skógurinn ekki eins og sá upprunalegi. Þetta eru skagfirsk tré og hafa vaxið þar í þúsundir ára, í raun tré sem finnast hvergi annars staðar þó að þau líti út eins og hver önnur birkitré í sjón.“ Í heimildarmyndinni má sjá Stein síga niður gil til að nálgast fræ af birki sem honum þótti fallegt til ræktunar og segir Pálmar það bara eitt dæmi um hvað Steinn er tilbúinn að leggja á sig fyrir verkefnið. Pálmar fór í Skagafjörðinn til að skoða skóginn og taka upp myndefni. „Það mættu vera fleiri birkiskógar hér á landi en það tekur auðvitað rosa tíma að rækta þá,“ segir Pálmar. „Stærstu trén í Brimnesskógum eru ekkert mjög stór, þau eru að ná tveimur metrum, en það eru aðeins erfiðar aðstæður á svæðinu og skjóllítið svo gróðurinn vex hægt.“

Fleiri fornir skógar

„Sagan um hryssuna sem týnist í skóginum úr Landnámabók er ákveðin vísbending um það að Brimnesskógar hafi ekki verið bara eitthvert kjarr, heldur vel vaxin tré og það eru vísbendingar um slík skóglendi víðar á landinu,“ segir Pálmar. „Ég held að margir haldi að birkiskógar hér hafi verið bara eitthvert kjarr en það hafa fundist leifar af skógum víðs vegar um landið og vísbendingar um það að sumir þeirra hafi náð sex til tólf metra hæð. Rétt hjá Hvolsvelli er til dæmis svæði sem kallast Drumbabót og þar hafa fundist leifar af birkiskógi sem grófst undir hlaup. Þar hafa fundist drumbar og stubbar af trjám og nokkuð þykkir bolir sem gefur til kynna að þarna hafi verið stæðileg tré.“ Í riti frá Fornleifastofnun Íslands kemur fram að í Drumbabót séu leifar forns birkiskógar sem talið er að hafi eyðst í hamfaraflóði úr Mýrdalsjökli í kjölfar Kötlugoss. Samkvæmt aldursgreiningu eru þau tré um 1.200 ára gömul. 

Vill halda áfram að vekja áhuga

„Markmiðið með þessum myndböndum er fyrst og fremst að vekja áhuga fólks á skógum og trjám og hvetja fólk til að nýta sér skóga til útivistar, sem er nærandi fyrir sálina,“ segir Pálmar. „Það er mikilvægt að hafa fræðslu sem höfðar til fólks og lætur það vilja kynna sér skóga eða skógrækt.“ Pálmar segir að næsta skref sé að færa sig yfir á samfélagsmiðilinn TikTok þar sem er miklu meira áhorf á myndbönd, sem og að miðillinn nær til fleiri aldurshópa. Þá hefur hann íhugað að hafa fróðleikinn líka á ensku eða enskan texta með myndböndunum til að kynna íslenska skóga alþjóðlega. „Svo er mikilvægt að hafa þetta skemmtilegt líka því skógar eru svo frábærir.“