Sverðburkni – svipmikil klassísk pottaplanta

Sverðburkninn (Nephrolepis exaltata) hefur prýtt íslensk heimili um langan aldur. Tegundin er auðveld í umhirðu og allir sem hafa yndi af pottablóma- ræktun ættu að ná góðum árangri við ræktun þessarar fallegu plöntu. Burknar voru meðal vinsælustu „grænu stofublómanna“ alla síðaustu öld enda er fremur auðvelt að halda þeim við ef ræktunarskilyrðum er sinnt.

Fáanleg eru nokkur yrki sverðburkna. Munurinn felst aðallega í mismikilli lengd og skiptingu laufanna og umfangi plantnanna. Stórvaxna „Boston“- afbrigðið er líklega algengast í ræktun. „Teddy Junior“ er þéttvaxið afbrigði með dökkgræn lauf. „Marissa“ er annað þekkt dvergafbrigði. Íslenskir pottaplöntuframleiðendur eru um þessar mundir vel birgir af sverðburkna í gróðurhúsum sínum.

Heimkynni í rökum hitabeltisskógum

Náttúruleg heimkynni tegundarinnar eru skógar og deiglendi í Mið- og Suður-Ameríku, í Vestur-Indíum og hún hefur borist til Afríku. Upp af lágum jarðstöngli sverðburknans vex fjöldi langra bogsveigðra laufblaða sem gefur plöntunni lögun og form sem minnir á framandi gróður regnskóga og hitabeltis. Margskipt laufblöðin eru ljósgræn með fjöldamörgum hrokknum blöðkum, sem aftur geta skipst í enn fínlegri smáblöðkur. Á neðra borði laufanna geta myndast dökkar gróhirslur. Út frá plöntunni vaxa mislangar, grannar greinar sem plantan getur notað til að festa sig við undirlag og trjágreinar, en sverðburkninn getur bæði vaxið í jarðvegi og sem ásæta á trjám, við mikinn loftraka. Þar sem veðurfar gefur tilefni til getur sverðburkninn dreift sér ótæpilega og er hann t.d. álitinn ágeng framandi tegund í S-Afríku þar sem óheimilt er að rækta hann utanhúss.

Verður stór og glæsileg stofuplanta

Laufkrónan er fagurlega sveigð og myndar glæsilegt, nærri hnöttótt form sem sómir sér hvarvetna vel, jafnt á borði og blómastandi, í gluggakistu eða í hengipotti. Þótt umhirða sverðburkna sé ekki flókin þarf að uppfylla nokkur atriði til að hann haldi góðum þrifum. Loftraki þyrfti að vera talsvert hærri en algengt er í flestu húsnæði til að kjöraðstæður séu til staðar. Til að mæta því þarf að úða burknann reglulega með fínum vatnsúða og koma honum ekki fyrir nærri ofni eða öðrum hitagjöfum. Vöxturinn getur verið hraður frá vori og fram eftir sumri. Búast má við að plantan tvöfaldi umfang sitt árlega fyrstu tvö til þrjú árin en eftir það verður vöxturinn hægari.

Hár loftraki, miðlungs hita- og birtuþörf

Sverðburkni þolir venjulegan stofuhita en hann getur einnig þrifist við hita allt niður í 10 °C um tíma án þess að hljóta skaða af. Ef hitastigið er í hærra lagi þarf sérstaklega að huga að því að úða plöntuna oft með vatni til að halda nægilega háum loftraka, annars er hætt við að laufskemmdir verði. Birtukröfurnar eru hóflegar eins og títt er um burkna. Því má velja sverðburknanum stað þar sem nokkurs skugga gætir. Á of dimmum stað dregur þó töluvert úr vexti.

Fjölgun og umpottun

Auðvelt er að fjölga plöntunum um leið og umpottun er framkvæmd. Skornar eru smáar jarðrenglur úr pottahnausnum með áföstum smárótum og komið fyrir í litlum pottum sem haldið er vel rökum. Þetta er gott að gera nú þegar vöxtur fer af stað með hækkandi sól. Hentugur tími til umpottunar er mars. Veljið rakaheldna pottamold sem gjarnan má innihalda dálítið af fínsigtaðri safnhaugamold. Vel má minnka stórvaxnar, gamlar plöntur með skiptingu ef þær verða óþarflega umfangsmiklar.

Vökvun og næring

Huga þarf vel að vökvun og gæta þess að pottamoldin þorni aldrei um of. Á mesta vaxtartímanum er sverðburkninn vökvaður tvisvar til þrisvar í viku með daufri áburðarblöndu í annað hvert skipti. Til dæmis má nota algengan inniblómaáburð, einn tappa af áburði í 2 l af vatni frá mars til ágústloka. Á veturna er haldið áfram að vökva þannig að moldin í pottinum þorni aldrei alveg en áburðargjöf er óþörf í skammdeginu. Æskilegast er að vökva neðan frá í skál sem potturinn stendur í. Plantan getur orðið áratuga gömul ef þessum einföldu ráðum er fylgt. Lítið er um skaða af völdum meindýra í sverðburkna.

Höfundur er kennari við Garðyrkjuskóla FSu Reykjum.