Sálin verður ekki þvegin
Stekkur 20. febrúar 2017

Sálin verður ekki þvegin

Höfundur: Jóhannes Frímann Halldórsson

Sápa, eins og fleiri hreinlætisvörur, þykja sjálfsagður og eðlilegur hlutur í samfélagi siðmenntaðra manna. Hún er til margra hluta nýtileg.

Fólk vaskar upp, sturtar sig með alls konar efnum, laugar hendur sínar og jafnvel notar sápu til að auðvelda sér að umfelga dekk í sveitum landsins þar sem viðeigandi tækja nýtur ekki við. Það er því ekki úr vegi að líta aðeins á sögu þessa merkilega efnis.

Elstu heimildir um sápu eru um 4200 ára gamlar. Fundist hafa leirtöflur frá Babýloníumönnum með uppskriftum að sápu frá því um 2200 fyrir Krist. Þeir settu tóninn fyrir komandi aldir og kynslóðir en uppskriftin var einfaldlega vatn, basi og jurtaolía og var sápa þeirra að mestu notuð í vefnaðariðnaði. Forn egypskur læknisfræðilegur papírus, þekktur sem Ebers papírus, lýsir uppskrift að mixtúru sem mælt var með að fólk notaði til meðferðar á húðsjúkdómum og til almennra líkamsþvotta. Skjöl frá þessum tíma benda einnig til að þeir hafi notað sápu í vefnaðariðnað.

Eins og svo margt annað er orðið sápa, eða á latínu sapo, ættað frá rómverjum til forna. Orðið kemur fyrst fyrir í bók eftir rómverskan náttúrufræðing í kringum árið 80 e. Krist, en þar lýsir hann framleiðslu á sápu úr ösku og tólg. Sögur segja að sápa sé nefnd í höfuðið á fjallinu sapo, talið er að þar hafi dýrum verið fórnað til að friðþægja guðina en fita úr þeim dýrum sem fórnaði hafi verið var blandað saman við ösku til að búa til umrædda sápu. Í bókinni talar hann þó ekki um sápu sem hreinlætistæki heldur talar um að Vestur-Evrópubúar, þá aðallega karlmenn, hafi notað efnið til að móta hár sitt. Á þessum tíma höfðu Rómverjar þann háttinn á að þeir nudduðu olíum á líkama sinn og skófu síðan af ásamt óhreinindum með eins konar sköfu. Fljótlega fór þó að bera á sápunni sem hreinlætisvöru og vinsældir hennar jukust mikið á 2. öld e.k Krist. Ritaðar heimildir frá þessum tíma tala um að bestu sápurnar hafi verið framleiddar í Vestur- og Norður-Evrópu.

Á miðöldum var framleiðsla orðin töluverð. Sápugerðarmenn á 6. öld í Napólí mynduðu stéttarfélög og á 8. öld var sápugerðarlistin orðin vel þekkt um alla Ítalíu og á Spáni, þar sem Spánverjar voru leiðandi í sápugerð. Framleiðsla á sápu hófst ekki fyrr en um árið 1200 í breska konungsríkinu og var verkinu lýst sem kvenmannsverki eða aukabúgrein góðra iðnaðarmanna svosem eins og bakara, smiða og járnsmiða.

Fram að iðnbyltingunni var framleiðsla erfið og ekki stunduð í mikilli fjöldaframleiðslu. Nokkrar franskar borgir til dæmis Marselíuborg voru miðstöð sápuframleiðslu og þjónuðu því hlutverki að dreifa hreinlæti til samlanda sinna. Í Englandi var megnið framleitt í Lundúnum fyrir Bretland. Fljótandi sápa eins og við þekkjum í dag kom ekki fram á sjónarsviðið fyrr en árið 1865 þegar maður að nafni William Sheppard sótti um einkaleyfi. Annar maður að nafni B. J. Johnson þróaði sápu og setti markað árið 1898 sem hann kallaði „palmolive“. Vinsældir hennar voru svo gífurlegar að ákveðið var að endurnefna fyrirtækið „palmolive“. Á þeirri rúmu öld sem liðin er frá því hefur margt gerst, skoðið bara rekkann í næstu matvöruverslun.

Skylt efni: Stekkur

Topiary
Stekkur 28. apríl 2017

Topiary

Samkvæmt dagatali er komið sumar og því ekki seinna vænna en að garðeigendur drí...

Sálin verður ekki þvegin
Stekkur 20. febrúar 2017

Sálin verður ekki þvegin

Sápa, eins og fleiri hreinlætisvörur, þykja sjálfsagður og eðlilegur hlutur í sa...

Flöskudraugur og galdraofsóknir
Stekkur 9. maí 2016

Flöskudraugur og galdraofsóknir

Í seinni tíð hafa þjóðsögur og þjóðtrú tapað nokkru af upprunalegu gildi. Má efl...

Lagarfljóts­ormurinn
Stekkur 26. apríl 2016

Lagarfljóts­ormurinn

Lagarfljótsormurinn er stærstur allra orma á Íslandi og um hann eru einnig til f...

Svört fluga settist á Passíusálmana
Stekkur 19. febrúar 2016

Svört fluga settist á Passíusálmana

Í tilefni þess að verið er að lesa Passíusálma Hallgríms Péturssonar á Rás 1 er ...

Í fríi allt árið
Stekkur 25. janúar 2016

Í fríi allt árið

Trúarhátíðir eru helstu frídagarnir ársins og hægt að fjölga þeim með því að ver...

Jólasveinninn fastur í skorsteininum
Stekkur 24. desember 2015

Jólasveinninn fastur í skorsteininum

Aðstandendur stórrar verslunarmiðstöðvar í Tókýó, Seúl eða Peking, það skiptir r...

Með lífið í lúkunum
Stekkur 12. nóvember 2015

Með lífið í lúkunum

Frá ómunatíð hefur lófalestur verið talinn auðveld og örugg leið til að komast a...