Saga af tveimur systrum

Í ár eru 190 ár liðin frá andláti einnar harmsögulegustu persónu íslenskrar menningarsögu, skáldsins Guðnýjar Jónsdóttur, kenndri við bæinn Klömbur í Helgastaðahreppi, sem þá hét. (Venja er að rita Klömbrur í þágufalli en þágufallsmyndin Klömbur er líka til og mun vera upprunalegri.)

Guðný var fyrsta nafngreinda íslenska konan til að yrkja kvæði sem birtust á prenti. Ekki auðnaðist henni þó sjálfri að sjá verk sín koma fyrir almenningssjónir því þegar kvæðið „Endurminningin er svo glögg“ birtist í þriðja árgangi Fjölnis 1837 var hún látin og kvæðið prentað sem niðurlag fréttaannáls dánarárs hennar, 1836. Fjölnir segir hana hafa andast 11. júní 1836 sem raunar er ekki rétt því hún lést 11. janúar 1836 á Raufarhöfn þar sem hún bjó þá hjá Hildi systur sinni og manni hennar, Jakobi Þórarinssyni Johnsen, sem fyrstur manna hóf verslunarrekstur á staðnum 1834, studdur af fyrrum vinnuveitendum sínum, Ørum og Wullf. En hvers vegna dó hún þar af öllum stöðum?

Skáldsystkini

Guðný fæddist á Saurbæ í Eyjafirði vorið 1804. Fáeinum vikum síðar fluttu foreldrar hennar að Auðbrekku í Hörgárdal, þau Jón Jónsson frá Stærra Árskógi og Sandgerðingurinn Þorgerður Runólfsdóttir, sem var seinni kona Jóns (raunar önnur kona af þremur).

Jón hafði verið vígður sóknar- prestur á Möðruvöllum í Hörgárdal en þar var amtmannssetur og þröng á þingi og því bjó hann búi sínu á Auðbrekku. Guðný var hjá foreldrum sínum í Hörgárdal til tólf ára aldurs en þá flutti fjölskyldan út að Stærra Árskógi á Árskógsströnd. Sama ár fór annað skáld burtu þaðan úr dölunum. Jónas Hallgrímsson hafði komið í heiminn á Hrauni í Öxnadal 1807 en sumarið 1816 drukknaði Hallgrímur faðir hans í Hraunsvatni og var Jónas þá sendur í fóstur til móðursystur sinnar á Hvassafelli frammi í Eyjafirði. Sú tilhugsun er lokkandi að fundum þeirra skáldsystkina hafi einhvern tíma borið saman en litlar líkur eru til þess, þau bjuggu hvort í sinni sókninni og þótt feður þeirra hafi þekkst var ekki venjan að þvælast með smákrakka af bæ af tilefnislausu.

Efnispiltur svíkur lit

Jón Jónsson á Stærra Árskógi var ekki aðeins prestur, heldur líka læknir og hafði fengið lækningaleyfi frá landlækni 1812 sem síðan var staðfest af konungi 1816. Til hans komu ýmsir að leita sér bata við kvillum sínum og síðla árs 1824 bar að Stærra Árskógi Baldvin Einarsson frá Hraunum í Fljótum. Hann var þá 23 ára, hafði verið í Bessastaðaskóla í tvo vetur en hafði ekki farið í skólann þá um haustið sökum heilsuleysis. Jón hressti hann við á nokkrum vikum og á meðan tókst Baldvin að binda trúss sitt við heimasætuna Kristrúnu sem þá var átján ára, ein fjögurra dætra Jóns. Þegar Baldvin kvaddi Stærri Árskóg og hélt aftur til Bessastaða voru þau Kristrún trúlofuð og þar með hófst langt og sársaukafullt samband þar sem lítið var um líkamlega nálægð en þess meira bréflega fjarlægð. Jafnvel þótt Baldvin væri skrifari Gríms Jónssonar, amtmanns á Möðruvöllum, í nærri ár, frá 1825 til 1826, hittust þau Kristrún lítt eða ekki, en bréfin fylltu í tómið og héldu ástarloganum lifandi. Baldvin sigldi síðan til Kaupmannahafnar með Grími 1826 til að hefja nám við Hafnarháskóla og enn beið Kristrún þess að hann sneri aftur í sigurvagni með embættispróf upp á vasann. Þau náðu raunar að hittast sumarið 1828 þegar Baldvin skrapp heim, en tilefni þeirrar ferðar var raunar ekki björgulegt. Baldvin var beinlínis á flótta undan danskri kærustu og tilvonandi barnsmóður. Þegar hann kom aftur til Hafnar varð úr að hann giftist þeirri dönsku, Johanne, svo hún ætti ekki barn utan hjónabands, en ekki sleit hann þó trúlofun sinni og Kristrúnar og ekki vissi hún heldur neitt um allt þetta laumuspil.

Það liðu síðan þrjú ár þar til Baldvin loksins játaði hvernnig í málum lá í löngu iðrunarbréfi til Kristrúnar. Við getum svo sem getið okkur til um hvernig henni varð innanbrjósts. Ári síðar, 1832, ritaði Baldvin Kristrúnu enn en nú til að segja henni frá almennum tíðindum og frá heimilisaðstæðum sínum og fjölskylduhögum í Höfn. Þá var Kristrún komin að Grenjaðarstað í Suður-Þingeyjarsýslu þar sem faðir hennar var orðinn prestur og hélt áfram læknisstörfum. Hún sat heima og beið kannski eftir að alheimurinn sendi henni tákn um hvað taka ætti við. Og það kom: Íslands ógæfu varð allt að vopni, eins og Bjarni Thorarensen orti társtokkinn og klökkur, Baldvin Einarsson, hinn efnilegi hugsjónamaður og eldhugi lést af brunasárum í febrúar 1833. Að því kom, sjö árum síðar, að Kristrún giftist og varð prestsfrú í Reyðarfirði. Hún var skáldmælt eins og systir hennar.

Læknisdóttirin gengur í hjónaband

Hávaxinn, herðabreiður og alvarlegur en líka svo hagur að hann gat smíðað fínasta víravirki úr hvaða málmi sem er. Sveinn Níelsson, bóndasonur úr Gilsfirði, var eins og draumaprins úr ástarsögu en þó var hann eitthvað slappur og þurfti lækninga við. Hann kom að Stærra Árskógi til að kippa heilsunni í lag og í leiðinni heillaði hann bæði lækninn og Guðnýju dóttur hans. Kristrún var jú þegar heitbundin. Þegar Jón fór að Grenjaðarstað 1826 með sitt fólk var Sveinn ekki langt undan. Hann vígðist til djákna á því sama brauði og tengdafaðirinn þjónaði. Þau Guðný giftu sig á Grenjaðarstað í ágúst 1827 og settust að hinum megin Laxár, á bænum Klömbrum.

Aðeins tveimur mánuðum síðar fæddist þeirra fyrsta barn, drengurinn Jón Aðalsteinn, og árið eftir fæddist þeim dóttirin Sigríður. Hvernig sem á því stendur þá var drengurinn í fóstri hjá afa sínum og ömmu á Grenjaðarstað og þar veiktist hann um sama leyti og systir hans kom í heiminn. Hann dó svo stuttu síðar og ári síðar dó stúlkan. Þegar þau Guðný og Sveinn eignuðust aftur dreng og stúlku, árin 1830 og 1831, voru þau skírð sömu nöfnum, Jón Aðalsteinn og Sigríður. Það hafði tíðkast um langt skeið og var enn praktíserað um þetta leyti að yfirsetukonur tækju nýfædd börn til sín og hefðu um hríð eftir fæðingu og svo var þegar Sigríður litla fæddist. Hún var því hjá prestsmaddömunni í Reykjahlíð í Mývatnssveit, Þuríði Hallgrímsdóttur yfirsetukonu, um skeið eftir fæðinguna.

En þegar Sveinn skipaði Guðnýju konu sinni að fara með Sigríði tíu mánaða gamla aftur í Reykjahlíð og þetta sinn í fóstur svo Guðný gæti sinnt heyvinnu sást berlega að eitthvað var undarlegt á seyði. Guðný gekk yfir Hvammsheiði með stelpuna, lét hana frá sér og fór aftur heim í Klömbur og orti á leiðinni eitt átakanlegasta kvæði íslenskra bókmennta: „Myrkt er af kvíða / meybarnið fríða.“ Sigríður kom aldrei aftur til móður sinnar. Færri sögum fer af heyskapnum á Klömbrum þetta sumar.

„Guðný hugsar um óhöpp sín“

Sveinn var því ekki bara hávaxinn, myndarlegur og þéttur í lund. Hann var durtur. Upp úr þurru tilkynnti hann konu sinni árið 1835 að hann hyggðist skilja við hana. Sagan segir að hann hafi aldrei þolað að hún var betra skáld og meiri fjörkálfur en hann, í það minnsta segir Jón prestur að tengdasonurinn hafi ekki liðið dóttur hans að syngja. Presturinn á Skinnastað var fenginn til að tala á milli þeirra en hann kom engu til leiðar, Sveinn var einfaldlega harðákveðinn í að fara burt og láta Guðnýju róa. Hann kom syni þeirra í fóstur hjá fólkinu sem tók við Klömbrum og flutti svo alfarinn vestur í Húnavatnssýslu þar sem hann hóf nýtt líf með nýrri konu og nýjum börnum en Guðný hrökklaðist til systur sinnar á Raufarhöfn þar sem miðnætursólin býr en þar sem landslag og umhverfi er talsvert frábrugðið hinni aðaldælsku sveitasælu á Laxárbökkum, „eyðimörk“, kallaði Guðný þennan stað. Það átti ekki af þessum dætrum Jóns frá Stærri Árskógi að ganga.

Ljóð Guðnýjar sem fjalla um þessa atburði, líkt og kvæðið sem birtist í Fjölni, „Endurminningin er svo glögg“, eru uppfull af harmi og sárum trega. Ljóðmál Guðnýjar er laust við hina vandlega ræktuðu fjarlægð við kenndirnar, rómantísku íróníuna sem átti að bregða kuldalegum blæ yfir það sára og auma og varð eitt helsta skáldasport 19. aldarinnar. Guðný harmar einfaldlega hlutskipti sitt.

Og þarna sat hún norður við ysta haf, eitt af höfuðskáldum 19. aldar, hrakin frá fjölskyldu og börnum, yfirgefin af eiginmanni sem hún elskaði og þráði þrátt fyrir allt. „Kastað úr hjónabandi, saklausri af manni hennar,“ skrifaði faðir hennar í kirkjubókina. Bjarni Thorarensen kallar Svein „fant“ og „þræl“ þegar hann ræðir þessa atburði í bréfum. Nokkrum mánuðum síðar veiktist Guðný og dó svo stuttu eftir nýár 1836. Enginn fór í grafgötur með að hún dó úr harmi. Jón læknir faðir hennar punktaði í kirkjubókina á Grenjaðarstað: „Dó af sjúkdómi, orsökuðum af skilnaðargremjunni.“