Vitundarvakning um mikilvægi auðlinda
Lesendabásinn 6. apríl 2021

Vitundarvakning um mikilvægi auðlinda

Höfundur: Lýður Árnason, Ólafur Ólafsson og Þorvaldur Gylfason

Heimsbyggðin er að vakna til vitundar um auðlindir og æ fleiri gera sér grein fyrir þjóðhagslegu mikilvægi þeirra. Á Íslandi er umræðan snörp enda landið ríkt að auðlindum. 

Í aldanna rás hefur sjávarauðlindin reynst okkur drjúg en framan af sigldu útlenskir kútterar með arðinn úr landi.  Þorskastríð voru háð, þjóðin stóð saman og hafði sigur.  Í því ljósi eru ummæli Guðmundar Kærnested, eins þekktasta skipherra þorskastríðanna, eftirtektarverð.  Hann kvaðst ekki hafa staðið í þessari baráttu hefði hann vitað hvernig staðan yrði nokkrum árum síðar og vísaði þá til úthlutunar kvóta.

Í stjórnarskrá Íslands frá 1944 er hvergi minnst á auðlindir. Margar tilraunir ríkisvaldsins til að ráða bót á því hafa farið út um þúfur með einni undantekningu. Eftir hrunið 2008 var ákveðið að færa endurskoðun stjórnarskrárinnar út fyrir veggi Alþingis.  Fólkið í landinu gekk í verkið með þjóðfundi sem færði þjóðkjörnu stjórnlagaráði sín helstu áhersluatriði. Ráðið vann úr niðurstöðu þjóðfundar nýja stjórnarskrá sem Alþingi bar undir þjóðaratkvæði 2012 og lögðu 2/3 hlutar kjósenda blessun sína yfir hana.

Auðlindaákvæðið byrjar svona: 

Auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar.   

Þetta orðalag var samþykkt af 17 af hverjum 20 sem þátt tóku í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012.

Eftir yfirferð sérstaks lögfræðingateymis á vegum Alþingis var auðlindaákvæðinu hins vegar breytt í eftirfarandi: 

Auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru háðar einkaeignarrétti, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar.

Skýringar lögfræðingateymisins við ákvæðið eru á þessa leið:

„Með ákvæðinu er ekki hróflað við þeim eignarréttindum sem þegar kunna að vera fyrir hendi að auðlindum og þeim heimildum eigenda sem slíkum eignarrétti fylgja.“

Og nokkrum línum neðar:  

„Með ákvæðinu er ekki hróflað við þeim nýtingarleyfum eða óbeinu eignarréttindum sem þegar eru fyrir hendi.“

Þessar breytingar kollvarpa tillögu stjórnlagaráðs og þá um leið forskrift þjóðfundarins sem gekk einmitt út á að geta hróflað við núgildandi úthlutun aflaheimilda.  

Breytingar lögfræðingateymisins færa þannig umráðaréttinn frá þjóðinni til útvegsmanna. Það er í hróplegri andstöðu við þann skýra vilja sem fram kom á þjóðfundinum 2010, í stjórnlagaráði 2011 og í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012. 

Næsta grein mun fjalla um hvers vegna Alþingi kýs að vanvirða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012.

 

Lýður Árnason,

læknir og kvikmyndagerðarmaður

Ólafur Ólafsson,

fyrrv.landlæknir

Þorvaldur Gylfason,

hagfræðiprófessor

Framkvæmd samninga og laga um tolla og viðskipti er stórt hagsmunamál
Lesendabásinn 15. apríl 2021

Framkvæmd samninga og laga um tolla og viðskipti er stórt hagsmunamál

Það var um þetta leyti árs í fyrra (2020) sem vinna hófst af fullum þunga við að...

Heimaslátrun, heilnæmi afurða og velferð dýra
Lesendabásinn 7. apríl 2021

Heimaslátrun, heilnæmi afurða og velferð dýra

Í Bændablaðinu þann 11. mars sl. var fjallað um skýrslu dr. Hólmfríðar Sveinsdót...

Vitundarvakning um mikilvægi auðlinda
Lesendabásinn 6. apríl 2021

Vitundarvakning um mikilvægi auðlinda

Heimsbyggðin er að vakna til vitundar um auðlindir og æ fleiri gera sér grein fy...

Fyrsti Evrópudagur ullarinnar
Lesendabásinn 31. mars 2021

Fyrsti Evrópudagur ullarinnar

Í Evrópu eru um 70 milljón fjár. Mörg lönd í Everópu standa frammi því að ull se...

Náttúru og hlunnindum fórnað fyrir norska stóriðju?
Lesendabásinn 30. mars 2021

Náttúru og hlunnindum fórnað fyrir norska stóriðju?

Saga laxveiða á stöng á Íslandi er löng og merkileg. Erlendir veiðimenn hófu að ...

Hvað gæti verið sameiginlegt með Votlendissjóði og útfararstofu?
Lesendabásinn 26. mars 2021

Hvað gæti verið sameiginlegt með Votlendissjóði og útfararstofu?

Formaður stjórnar Votlendissjóðs, Þröstur Ólafsson, svarar grein undirritaðs (Bæ...

Hvers vegna erum við kaþólskari en páfinn?
Lesendabásinn 26. mars 2021

Hvers vegna erum við kaþólskari en páfinn?

Þegar tilskipanir ESB eru samdar og birtar er þeim yfirleitt fylgt eftir með reg...

Verðmætaskapandi landbúnaður
Lesendabásinn 26. mars 2021

Verðmætaskapandi landbúnaður

Líftæknifyrirtækið Ísteka er nýsköpunar­fyrirtæki sem vinnur verðmætt lyfjaefni ...