Katla rumskar 1918

Það er haustdagur þann. 12 október árið 1918.

Kona ein í Álftaveri undirbýr sláturgerð. Smaladagur og féð væntanlegt ofan úr afrétti yfir Sand seinnipart dags. Fylgifiskur þess, að enginn vel tamdur vinnuhestur er tilkippilegur heima á bænum. Hana vantar nefnilega tunnu. Hún leggur því reiðing á sæmilega bandvant trippi fjögurra vetra, annað ekki að hafa á smaladegi. Hesturinn sá er ýmist staður í taumi eða pínulítið rokgjarn, svo ferðin niður í fjöru sækist frekar seint.

Á förnum vegi hitti hún Gísla hreppstjóra í Norðurhjáleigu. Sá flytur henni tíðindi í óspurðum fréttum: „Heimsstyrjöldinni er lokið, þeir hafa samið um vopnahlé!“ sagði Gísli brosleitur á svip.

„Of góð tíðindi boða ekki gott. Jafnvel heimsendi mælti móðir mín stundum!“ svaraði konan, sveitungi hans, og hélt síðan för sinni áfram.

Katla tók að gjósa

Katla tók að gjósa og hófust lætin um klukkan þrjú þennan dag. Sögur um byrjun eldgosa er samofin sögu þjóðarinnar í kornungu landi – jarðfræðilega séð. Engum óróamælum Veðurstofunnar var til að dreifa í þá daga, og fyrirvarinn lítill sem enginn. Þó voru jarðskjálftar tveimur tímum áður í nágrenni. En slíkt gerist, alloft. Á stórum svæðum landsins kippum við okkur ekki sérstaklega upp við slíkt.

Við slíkar aðstæður eru sögur af fólki – í þessu tilviki Skaftfellinga – mjög fróðlegar. Eftirfarandi gerðist daginn sem Katla tók að ausa úr iðrum sínum og bræða kringum sig. Án efa eru fleiri og ítarlegri sögur geymdar víða.

Hildur Jónsdóttir var stödd í eldhúsinu Hlíð í Skaftártungu þegar tvær litlar stúlkur koma hlaupandi inn og segja „heyrirðu sjávarhljóðið?“ Hún hváði við en neitaði því. Þær leiddu hana síðan út og heyrir hún þá stórkostlegar drunur sem vissulega minntu á sjávarhljóð, en voru miklu háværari, Hildur hafði orðið vitni að eldgosi í Dyngjufjöllum ung að árum og grunaði fljótt hvað gekk á.

Jóhann Pálsson í Hrífunesi stikaði stórum skrefum yfir Hólmsárbrú. Leið hans lá suður í Álftaver. Hann var kominn nokkuð lengra, þegar hann heyrði aukinn hvin í ánni. Hann lýsti aldraður í viðtali við Ríkisútvarpið að móða hafi verið á Kötlu og skyggni takmarkað á fjallið um þetta leyti. Hann heyrði til viðbótar drunur og grunaði fljótt hlaup í ánni, sneri við á punktinum og þaut beinustu leið til baka. „Ég var aðeins 32 ára og gat því hlaupið sæmilega hratt.“

Hann slapp yfir brúna til baka og aðspurður hvort hann hefði séð hana fara niður svaraði hann; „nei, ég sá hana bara hverfa undir strauminn“, það segir hvað gekk á og hvað þetta stóð tæpt. Orðatiltækið „að sleppa með skrekkinn“ fær satt að segja æðri merkingu sbr. lýsingar Jóhanns.

Sagnir voru strax um að hann hefði sloppið, en hundurinn á hælum hans drepist í flaumnum. Jóhann sagði það ekki rétt. Hann greyið hefði komið fram á nágrannabæ daginn eftir. Mælti síðan með skaftfellskri hægð og hógværð: „En það var svo skrítið að hann jafnaði sig aldrei á atvikinu.“ Í viðtalinu við Stefán Jónsson var líkt og Jóhann væri að lýsa skrámu eða minni háttar atviki. Virtist í engu hafa bugast yfir minningunni, sem engum hefði þótt mikið eftir slíka reynslu.

Fjallleitarmennirnir úr Álftaveri voru á móts við Laufskálavörðu þegar hægfara lamb eitt sneri við. Sá sem hljóp á eftir því leit upp – blasti þá við honum flóðið í fjarska ryðjast fram. Kallaði síðan svo hátt hann gat: „Sjáið þið þið hvað er á eftir okkur? Katla er að koma!“ Hleyptu þeir þá hestunum sem mest þeir gátu austur að bænum Skálmarbæjarhraun – þar var meiri hæð í landinu. Sluppu þeir nokkrir þangað undan flóðinu og allir lífs, en naumt var það. Ekki þó allir þessa leiðina, sumir náðu suður yfir Skálm og heim til bæja. Einnig tókst að koma merkjum til þeirra sem biðu við réttina, riðu þeir þegar á brott, hleyptu upp á líf og dauða – heim að Norðurhjáleigu og Þykkvabæjarklaustri. Komust þeir undan en hestar þeirra voru eðlilega mjög þrekaðir. Rekstur aðeins klukkustund síðar, fram sandinn, hefði þýtt ógn og stórhættu. Sólarhring síðar var komið djúpt gljúfur þar sem réttin var. Af fjallleitarmönnum segir að þeir færðu sig litlu síðar með heimilisfólki á bænum til beitarhúss ofar í hrauninu þegar tók að flæða inn í kjallara íbúðarhússins. Báru þar út búslóð fólksins og fluttu.

Tveir vinnumenn Sveins Sveinssonar í Ásum voru í verslunarferð út yfir Sand með vagnalest. Þeir fóru yfir Múlakvísl nokkrum mínútum fyrir hlaupið og höfðu ekki grænan grun um hvað gekk á, og í vændum var. Þar fyllti farveginn af vatni og aur, á augabragði nánast á hæla þeirra.

Tunnuskortur í Víkinni

Sláturtíð stóð yfir líkt og dagsetningin í október segir til um. Fjárrekstrar voru því á Mýrdalssandi hægri / vinstri þessi dægrin. Bílaflutningar ekki hafnir og féð því rekið til slátrunar í Vík. Enn var forsjón guðanna – eða hvers sem réði, með í för. Það varð tunnuskortur í Víkinni gosdaginn mikla. Án þeirra var engin slátrun. Allt saltað í tunnur. Aðrar heimildir segja að saltskortur hafi bjargað mannslífum, trúlega var það skortur á hvort tveggja. Frysting i stórum stíl ekki komin til sögunnar á þessum tíma. Boð voru því látin berast frá sláturhúsinu í Vík að ekkert væri hægt að reka þennan dag fé til slátrunar. Á meðal haustdegi hefðu margir rekstrar og lestir verið á sandinum vestanverðum. Til viðbótar fóru síðustu til baka austur sandinn til síns heima sólarhring fyrir hamfaradaginn mikla. Þeir sluppu því líka sem var enn eitt happ í þessari sögu.

Skipið Skaftfellingur var reyndar nýkomið með tunnur til Víkur, en fréttin af því hafði ekki borist austur fyrir sand. Sem betur fer má segja. Sjaldan deyja Íslendingar ráðalausir – þegar samgöngur voru strand marga næstu daga á eftir – vegna gossins og hamfaranna var brugðið á það ráð að sleppa í sjóinn tunnum með salti í. Láta síðan brimið bera þær upp í fjöru. Náðist þannig að bjarga kjötframleiðslu margra í austurhluta sýslunnar.

Loks fann konan tunnu í fjörunni sem hentaði. Kom á hana böndum. „Gerir sila og hefur til klakks, en á móti hengir hún viðardrumb“ (til jafnvægis). En hún fór illa á klakk og seinlega gekk ferðalagið heim. Tosaðist samt áfram, en þá tók hún að heyra ógnvænlegan nið úr norðurátt. Fóru þá einnig að sjást mikil ský yfir Mýrdalsjökli austanverðum. Til viðbótar var vatn orðið á vegi hennar þar sem hún átti síst von, og byrjaði að tefja för.

Leiðina til baka um sína heimaslóð leist henni alls ekki á blikuna. Sveitungar hennar í Álftaveri, aðallega konur, yngra fólk, og börn – (aðrir voru við smölun eða að taka á móti safninu) höfðu hópast upp á hæstu hóla og hæðir í túnum. Konan varð satt að segja felmtri slegin og datt fyrrnefndur heimsendir helst í hug. Blessaði sig í bak og fyrir.

Hún heyrir hróp og köll, og fólkið skipaði: „Hentu frá þér bannsettri tunnunni og flýttu þér sem mest!“

Því hlýddi hún hins vegar ekki. Trippið, tunnan og hún sjálf skyldu saman heim á þrjóskunni. Er hún náði loks til fólksins voru henni sögð tíðindin. Katla var farin að gjósa. Hún sýndi lítil svipbrigði. Það var engu líkara en axlir hennar sigju slakar niður. Virtist sem smá feginleiki á ógnartíma. „Nú já, Katla. Ekki annað!“

Heimildir: Byggt á frásögn Hildar Jónsdóttur, Þórarins Helgasonar, viðtal Stefáns Jónssonar fréttamanns og fleira efni.