Vinsamlegast athugið að þetta efni er eldra en mánaðar gamalt.
Vorboðinn í sjónum
Mynd / VH
Fræðsluhornið 17. maí 2021

Vorboðinn í sjónum

Höfundur: Vilmundur Hansen

Heimkynni hrognkelsis eru beggja vegna í Norður-Atlants­hafi og þar veiðist það norðan frá Barentshafi og Hvítahafi suður til Portúgals. Það veiðist einnig við Grænland og við austurströnd Norður-Ameríku frá Hudson-flóa í Kanada suður til Hatteras-höfða í Bandaríkjunum.

Við Ísland er hrognkelsi allt í kringum landið og er víða algengt. Hrognkelsi er fiskurinn á hundrað krónu peningnum. Hrognkelsi er göngufiskur sem heldur sig mið- og uppsjávar úti á reginhafi hluta úr árinu en kemur upp á grunnmið til að hrygna síðari hluta vetrar og fyrri hluta vors.

Haus hrognkelsisins er lítill og kjafturinn smár og með litlum en beittum tönnum. Augun eru í meðallagi stór. Bolurinn er stuttur og kviðurinn hálfflatur. Bakuggar eru tveir og myndar fremri bakuggi háan kamb. Aftari bakuggi og raufaruggi eru andspænis hvor öðrum og líkir að stærð og útliti. Eyruggar eru stórir og kviðuggarnir eru ummyndaðir í sogskál. Sporðblaðka er stór. Roðið er þykkt og er kallað hvelja og þakið smáum beinkörtum. Grásleppan er dökkgrá að ofan, ljósari á hliðum og hvít eða ljósgræn að neðan. Rauðmaginn er dökkgrár að ofan, grágrænn að neðan, en um hrygningartímann verður hann rauður eða rauðgulur að neðan.

Fæða fullorðinna hrognkelsa er einkum ljósáta, uppsjávarmarflær, smáhveljur og fleira, en seiðin sem alast upp í þarabeltinu éta ýmis smádýr t.d. botnkrabbaflær, marflær og þanglýs. Mörg dýr éta hrognkelsi og má nefna hákarl og sel en auk þess eru hrognkelsi ein aðalfæða búrhvala hér við land. Í seinni tíð hefur skötuselur herjað á rauðmaga á vorin og vilja sumir líkja skötusel á hrygningarslóð hrognkelsis við mink í æðavarpi þar sem hann étur rauðmagann á meðan hann gætir hrognanna.

Hrognkelsi hrygna á vorin og fram á sumar. Rauðmaginn kemur fyrr á hrygningarstöðvarnar en grásleppan og hrygningin fer fram á grjót- eða klapparbotni í þarabeltinu. Hrygnan festir hrognin, sem eru 80 til 150 þúsund, við botninn í stórum klösum og hængurinn frjóvgar þau um leið. Í nokkrar vikur eftir hrygningu, á meðan hrognin þroskast, gætir hængurinn þeirra og sér um að þeim berist nægjanlegt súrefni auk þess sem hann reynir að verja þau fyrir óvinum.

Latneska heitið, Cyclopteruc lumpus, líkir hrognkelsinu við kýklópa sem voru risar með eitt auga í enninu samkvæmt grískri goðafræði og vísar einnig til kambsins á baki þess. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir þannig um tilurð hrognkelsis: Einu sinni gekk Kristur með sjó fram og var Sankti Pétur með honum. Kristur hrækti í sjóinn og af því varð rauðmaginn. Þá hrækti líka Sankti Pétur í sjóinn og af því varð grásleppan. Þessi saga gefur glöggt til kynna hvort kynið var í meira áliti og gildir það enn.

Eftir vetrarsult var algengt að fólk hefði ekki bragðað nýmeti í langan tíma og hrognkelsagöngum að vori því víða fagnað. Á Ströndum er sagt að lifnað hafi yfir fólki eftir að fyrstu hrognkelsin veiddust á vorin og að hárið hafi fengi á sig sérstakan blæ og jafnvel aukist við neyslu þeirra og hrognkelsin stundum kölluð vorboðinn í sjónum.

Tími hortensíunnar er runninn upp
Fræðsluhornið 18. júní 2021

Tími hortensíunnar er runninn upp

Sumar garðplöntur eru einfaldlega klassískar. Litir og form garðblóma heilla ræk...

Úlfar hafsins I
Fræðsluhornið 18. júní 2021

Úlfar hafsins I

Háhyrningar eru útbreiddustu spendýr jarðar og finnast í öllum heimsins höfum. H...

Vel blómstrandi tré og runnar
Fræðsluhornið 14. júní 2021

Vel blómstrandi tré og runnar

Fátt vekur meiri kátínu og gleði hjá garð­eig­endum en þessar dá­sam­legu tegund...

Salt jarðarinnar
Fræðsluhornið 11. júní 2021

Salt jarðarinnar

Salt er steinefni sem að mestu er samsett úr natríum og klóri, NaCl, og finnst v...

Árangur skjólbeltaræktunar á Vestfjörðum
Fræðsluhornið 9. júní 2021

Árangur skjólbeltaræktunar á Vestfjörðum

Skjólbelti eru tré og runnar sem nýtt eru til að draga úr vindhraða, skapa skjól...

Subaru Outback LUX 169 hestafla bensínbíll
Fræðsluhornið 9. júní 2021

Subaru Outback LUX 169 hestafla bensínbíll

Laugardaginn 8. maí frumsýndi BL nýjan Subaru Outback og að frumsýningu lokinni ...

Grunnskráningar folalda – gjaldtaka frá árinu 2022
Fræðsluhornið 8. júní 2021

Grunnskráningar folalda – gjaldtaka frá árinu 2022

Fram til þessa hafa hrossarækt­endur ekki þurft að greiða fyrir skráningu á folö...

Félagsmenn BÍ skrái veltu í gegnum Bændatorgið
Fræðsluhornið 4. júní 2021

Félagsmenn BÍ skrái veltu í gegnum Bændatorgið