Mynd/Jón Eiríksson Nautgriparæktin stendur frammi fyrir miklum áskorunum á næstu árum.
Skoðun 24. ágúst 2016

Fjölbreyttari stuðningur skapar sóknarfæri fyrir kúabændur

Margrét Gísladóttir
Fyrstu búvörusamningarnir voru gerðir 1985 til að ákvarða rekstrarskilyrði ákveðinna búgreina, sérstaklega mjólkurframleiðslu og sauðfjárræktar. Árin þar á undan hafði umframframleiðsla í mjólkurframleiðslu numið allt að 10–13% og bændur höfðu ekki fengið greitt fullt verð fyrir framleiðslu innan búmarks í nokkurn tíma. Því var ljóst að fyrri lög áttu ekki lengur við og grípa þyrfti inn í svo ekki færi illa. Í samningunum árið 1985 var ákveðið að ríkissjóður ábyrgðist fullt grunnverð til bænda fyrir ákveðið magn mjólkur og hófst þannig markviss aðlögun framleiðslunnar að innanlandsneyslu. Jafnframt var kveðið á um að aðstoða bændur við að leita nýrra búgreina og hvetja þannig til framþróunar og fjölbreytileika innan landbúnaðarins.
 
Gróa Margrét Lárusdóttir og Sigurður Ólafsson, bændur á Brúsastöðum í Vatnsdal, bregða á leik í fjósinu. Mynd / HKr.
 
Árið 1992 voru teknar upp beingreiðslur á mjólk og gert heimilt að eiga viðskipti með greiðslumark. Fjöldi samninga hafa verið gerðir síðan þá en óhætt er að segja að þeir samningar sem nú eru til afgreiðslu á þingi fela í sér þær mestu breytingar sem gerðar hafa verið innan greinarinnar síðan fyrstu búvörusamningarnir voru samþykktir.
 
Nautgriparækt á tímamótum
 
Á þessum tímamótum stendur nautgriparæktin frammi fyrir margvíslegum áskorunum. Markaður hér á landi fyrir nautgripaafurðir hefur stækkað hratt undanfarin ár og allt lítur út fyrir að sú þróun haldi áfram. Á gildistíma núverandi samnings hefur til dæmis sala mjólkurafurða á fitugrunni aukist um þriðjung, úr 100,8 milljónum lítra í 133,7 milljónir lítra. 
 
Í nýjum búvörusamningum felast mestu breytingar á starfsumhverfi kúabænda sem hafa verið gerðar í þrjá áratugi. Ber þar hæst sú stefnumótun er snýr að því að greiðslumarkið fjari út á samningstímanum, bæði sem viðmiðun fyrir beingreiðslur og kvóti sem tryggir forgang að innanlandsmarkaði. Í samningnum eru þó öflugir varnaglar, fari svo að mál þróist á annan veg en stefnt er að, en samningana ber að endurskoða árið 2019 og aftur 2023. Ákvörðun um afnám kvóta árið 2021 var frestað um sinn en almenn atkvæðagreiðsla um málið verður haldin meðal kúabænda árið 2019, samhliða fyrstu endurskoðun samningsins.
 
Fjölbreyttara stuðningsform
 
Breytingar verða á stuðningsformi ríkisins og mun það byggjast á fleiri viðmiðum en áður. Fjárhagsrammi samningsins helst svipaður frá því sem nú er og stuðningurinn er að stærstum hluta greiddur út á framleiðslu afurða, eins og lagt var upp með í ályktun aðalfundar LK 2015 vegna búvörusamninga. Vægi greiðslna út á framleidda mjólk og gripagreiðslna eykst en á móti eru greiðslur sem fylgja greiðslumarki þrepaðar niður. Einnig verður mögulegt að fá stuðning við fjárfestingar, en þörfin á fjárfestingarstuðningi er allnokkur, sérstaklega með nýjum kröfum um aðbúnað nautgripa.
 
Hagsmunir tryggðir óháð búsetu
 
LK lagði mikla áherslu á að samstarf við úrvinnslu og markaðssetningu í mjólkuriðnaði væri áfram heimilt. Það er frumskilyrði þess að aðstaða bænda gagnvart markaði sé jöfn, óháð búsetu. Þannig fær mjólkurframleiðsla hér á landi áfram þrifist til framtíðar. Einnig er mikilvægt að staða smærri vinnsluaðila í mjólkuriðnaði og aðgengi þeirra að hráefni er áfram tryggt, sem eykur fjölbreytni og vöruúrval fyrir neytendur.
 
Mikilvægt er að þróa fyrirkomulag á verðlagningu mjólkur að breyttum tímum. Þrátt fyrir að eldra fyrirkomulag hafi skilað bændum og neytendum miklum ávinningi var mjög óheppilegt er verðlagningin var í óvissu langtímum saman. Mikilvægt er að slík staða skapist ekki aftur. 
 
Ný tækifæri í nautakjötsframleiðslu
 
Í́ samningnum er tekinn upp stuðningur við nauta­kjötsframleiðslu og rekstur einangrunarstöðvar fyrir holdagripi. LK fagnar þeim áfanga sérstaklega. Íslendingar flytja inn stóran hluta þess nautakjöts sem við neytum og þar eru mikil sóknarfæri fyrir íslenska bændur. Til að fullnægja innlendum markaði fyrir nautgripakjöt, þyrfti framleiðslan að aukast að lágmarki um fjórðung. 
 
Aukum verðmætasköpun í landbúnaði
 
Með þessum breytingum eru að opnast ný tækifæri til að auka verðmætasköpun í íslenskum landbúnaði. Það er og verður áfram meginverkefni íslenskra nautgripabænda að sjá neytendum á Íslandi fyrir gæðaafurðum á hagstæðu verði. 
 
Gildistími
 
Gert er ráð fyrir að samningarnir taki allir gildi í ársbyrjun 2017 og gildi út árið 2026. Að mati Landssambands kúabænda er afar mikilvægt að náðst hafi samningur um starfsskilyrði greinarinnar til næstu 10 ára. Framleiðsluferill nautgriparæktarinnar er langur og því skiptir miklu máli að starfsskilyrði séu tryggð og greinin hafi möguleika á að horfa til langs tíma. Endurskoðunarákvæðin eru fyrir hendi ef eitthvað bregður út af eða nýjar aðstæður verða uppi.
 
Markmið samningsins
 
Markmið nýs samnings er að efla íslenska nautgriparækt, skapa greininni sem fjölbreyttust sóknarfæri og undirbúa hana undir áskoranir næstu ára. Samningnum er auk þess ætlað að hvetja til þróunar og nýsköpunar með heilnæmi og gæði afurða, velferð dýra og samfélagslega ábyrgð að leiðarljósi. 
 
  • Að almenn starfsskilyrði í framleiðslu og vinnslu nautgripaafurða og stuðningur ríkisins við greinina stuðli að áframhaldandi hagræðingu, bættri samkeppnishæfni og lægra vöruverði. 
  • Að auðvelda nýliðun, þannig að nauðsynleg kynslóðaskipti geti orðið í hópi framleiðenda og tryggja að stuðningur ríkisins nýtist sem best starfandi bændum. 
     
  • Að stuðla að fjölbreyttu framboði gæðaafurða á sanngjörnu verði fyrir innanlandsmarkað. 
     
  • Að gætt sé sjónarmiða um dýravelferð og heilnæmi afurða. 
     
  • Að greinin fái svigrúm til að búa sig undir aukna erlenda samkeppni og skapa aðstæður til að nýta sóknarfæri á erlendum mörkuðum. 
     
  • Að greinin geti endurnýjað framleiðsluaðstöðu í samræmi við auknar kröfur um aðbúnað og velferð gripa. 
Með nýjum samningi opnast fyrir ný tækfæri og nýjar lausnir fyrir kúabændur. Markmiðið er að auka verðmætasköpun í landbúnaði og nýta sem best tækifærin sem felast í sveitum landsins í þágu bænda, neytenda og samfélagsins alls.